اکتشاف و برداشت آب های ژرف در ایران

سال آبی گذشته را در حالی پشت سر گذاشتیم که یکی از کم آب ترین سال ها طی ١۵ سال اخیر بوده است. همین کم بارشی و همچنین چالش موجود در منابع تامین آب کشور موجب کاهش سطح آب پشت سد ها و در نتیجه کاهش ظرفیت تولید برق از نیروگاه های برقابی شد. بنابراین با توجه به اقلیم جغرافیایی ایران و از سویی دیگر تغییرات کلی اقلیم جهان، تشدید چالش در حوزه آب امری قطعی است. در این بین برای حل چالش در استانهایی که مشکل کم ابی شدیدتر است، بحث هایی در مورد منابع آب های ژرف مطرح شده است.
درباره برداشت آب‌ های ژرف در کشور اختلاف نظر کارشناسی در میان کارشناسان دانشگاهی و مسئولان وجود دارد. برخی کارشناسان بر این عقیده هستند که برداشت آب های ژرف که گفته می شود در عمق بیش از ۱۰۰۰ متری از سطح زمین قرار دارد از دیدگاه زمین شناسی و زیست محیطی به صلاح نیست. در طرف مقابل برخی دیگر از کارشناسان نیز اعتقاد دارند که اگر این آب ژرف ماهیت رودخانه ای داشته باشد و وارد دریای عمان شود می‌تواند برای کشور مفید و مناسب باشد.
منبع تامین آب های ژرف، ریزش های جوی است که در برخی موارد عمر آنها به ۵٠٠ سال می رسد و کمتر از ٠.١ درصد آنها تجدید پذیر هستند. در برخی موارد نیز آب خارج شده از این مخازن ممکن است در حین عبور از لایه های زمین شور شود. آب های ژرف از مناطق کوهستانی مثلا از کوه های آناتولی سرچشمه می گیرند و به عنوان منبع آب شیرین از زیر کشورها عبور می کنند.
بر اساس گفته های حمید سینی ساز، کارشناس حوزه آب ، آب‌های ژرف متفاوت از آب‌های زیرزمینی هستند که در بافت متخلخل لایه‌های زیرین زمین وجود دارد. آب‌های ژرف منابعی هستند که زیر لایه‌های بستر سنگی زمین ذخیره شده‌اند. تفاوت آب‌های ژرف با سفره‌های معمول آب‌های زیرزمینی، عمق آن‌ها در لایه‌های زمین است به طوری که آب‌های ژرف عموما در اعماق بسیار پایین‌تر در حدود ۱۵۰۰ متر و بیشتر قرار دارند. البته سفره‌های آب زیرزمینی از محل گسل‌ها به زیر بستر سنگی فرو رفته و به آب‌های ژرف می‌پیوندند.
منابع آب‌ های ژرف می‌تواند کاملاً محبوس باشد که بر اثر حرکت پوسته زمین یا زلزله های شدید، یک محدوده آبی در لابلای بستر سنگی به دام افتد. چنین آب‌های ژرفی را اصطلاحاً آب‌های پیر می‌گویند چرا که ممکن است هزاران سال از زمان تشکیل آن گذشته باشد. از طرف دیگر آب‌ های ژرف می‌تواند بسیار جوان نیز باشد که با آزمایش روی ایزوتوپ‌های آب، عمر آن مشخص می‌شود. جوان بودن منابع آب‌های ژرف به این معناست که این منابع دائم در حال تغذیه از لابلای شکاف‌های بستر سنگی و گسل‌ها هستند. البته به طور کلی اطلاعات دقیق و شفافی درباره منابع آب‌های ژرف در هیچ کجای دنیا وجود ندارد، چرا که به مطالعات گسترده زمین‌شناسی به صورت موردی نیاز است.
آب های ژرف، منابع آب شیرین و مشترک بین چند کشور هستند و بهره برداری از این منابع توسط یک کشور، می تواند کشورهای شریک را حساس کند، به همین دلیل اطلاع رسانی درمورد این آبها، با ملاحظات زیادی توسط کشورها روبروست.
وی عقیده دارد که برداشت از منابع آب های ژرف منجر به فرونشست زمین نمی شود؛ نخست اینکه این آب ها بر خلاف سفره‌های معمول در بافت متخلخل قرار ندارند که برداشت آب موجب تهی شدن بافت متخلخل از آب شده و منجر به فرونشست شود. این آب‌ها در زیر لایه‌های قطوری از سنگ حضور دارند. از سویی دیگر امتداد این سفره‌ها در دریاها به بیرون می‌جوشد و این نشان می‌دهد که این منبع از جایی تغذیه و در جایی تخلیه می‌شود. بنابراین برداشت انسانی از آب‌های ژرف جوان، خلأ و حفره‌ای ایجاد نمی‌کند. در صورت برداشت، از آنجایی که «جریان» آب وجود دارد، این فضای خالی پر می شود. از طرفی باید گفت که جنس این قسمت از زمین (بستر سنگی) به اندازه ای محکم است که در صورت خروج آب هم حالت خود را حفظ می کند. همانطور که بیش از ۱۰۰ سال استخراج نفت و گاز تاکنون موجب هیچ فرونشستی نشده است.
با وجود اختلافات فراوان در خصوص مناسب بودن و یا مشکلات استخراج آب‌ های ژرف باعث شده تا همچنان این برنامه دچار وقفه شود اما مدتی است که آغاز یک پروژه حفاری با کارفرمایی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری بارقه امید را در منطقه سیستان و بلوچستان که از کم آبی رنج می برد ایجاد کند.اخیرا کشف منابع آب ژرف در سیستان و بلوچستان باعث شده حفاری‌ها با سرعت بیش‌تری در این منطقه انجام شده و این اقدام در ۳ استان دیگر نیز آغاز شود.
به نقل از خبرگزاری فارس گفته می شود وزارت نیرو قرارداد نسبتا بزرگی با روس‌ها برای اکتشاف و استخراج آب های ژرف منعقد کرده است که بر اساس آن قرار است شرکت روس شناسایی پتانسیل‌ها با نقشه‌های سطحی زمین شناسی و مطالعات ژئوفیزیک و در نهایت حفاری چاه در بلوک‌های اکتشاف آب در نقاط عمیق و ژرف را انجام دهد.
حبیب الله دهمرده نماینده مردم زابل در مجلس شورای اسلامی در این باره می گوید: از مدتی پیش کارهای مربوط به این چاه آب را آغاز کردند که حفاری‌های چاه هم انجام شده است؛ البته این موضوع برای اولین بار است که انجام می‌شود که درباره آن به نتایج خوبی هم دست یافته‌اند.
مرتضی تیموری رئیس جهاد دانشگاهی واحد صنعتی اصفهان هم می‌گوید: مطالعات فعلی گواه بر این است که با احتمال بسیار زیاد گسل‌های ایران و از جمله گسل‌های پهن استان اصفهان ذخیره بسیار خوبی از آب گسلی تجدیدپذیر دارند که قابل بهره‌برداری است و شواهد بسیار زیادی در بخش‌هایی از این استان بر وجود آب‌های ژرف (آب‌های گسلی) دیده و شنیده شده است. حدود ۱۵ سال پیش نیز مطالعات ژئوفیزیک در شهر کوهپایه انجام و چاهی حفر شد که آب خوبی هم از آن حاصل شد و هنوز هم فعال است. مویرگ‌های گسلی با آن چاه برخورد کرده است که در این وضعیت بحرانی باز هم آب‌دهی می‌کند؛ وجود قنات‌های فعال و بدون تغییر دبی در شهر بم کرمان و وجود چشمه‌های آب شیرین در کف خلیج فارس نیز گواه بر وجود پتانسیل بسیار خوبی در آب‌های ژرف در کشور است.
با این وجود، برخی از کارشناسان نیز بر این باور هستند در شرایطی که ۸۵۰ میلیون متر مکعب آب در سیستان و بلوچستان به دلیل سوء مدیریت به هدر می رود، برداشت آب از عمق ۲۵۰۰ متری در این منطقه در قالب آب ژرف آیا می‌تواند توجیه اقتصادی داشته باشد؟ هزینه تولید و استحصال این آب که مشابه هزینه استحصال نفت است، چه میزان خواهد بود؟ و اگر این منطقه دارای آب ژرف باشد قرار است با آن آب که تولید آن هزینه زیادی داشته چه محصولی کشت شود که صرفه اقتصادی داشته باشد؟
در مورد معایب و مضرات این طرح این موضوع مطرح است که ممکن است برخی آب های ژرف در جریان انتقال به سطح زمین، در اثر برخورد با لایه های مختلف زیرین زمین، دچار شوری شده یا با عناصر فلزی سنگین مخلوط شود.
همچنین آب‌های ژرف عموماً دمایی بالاتر از ۶۵ درجه سانتی‌گراد دارند بنابراین این آب‌ها تا وقتی خنک نشوند امکان استفاده ندارد. همچنین آب‌های فسیلی شور و حاوی مقداری زیادی املاح هستند بنابراین برای استفاده از آن‌ها، آب‌ها باید املاح زدایی شوند. وی همچنین اشاره کرد در صورتی که آب‌های فسیلی در لایه‌های آهکی قرار داشته باشند امکان بهره‌برداری و جابه‌جایی آن وجود دارد ولی اگر این آب‌ها در لایه ماسه سنگ‌ها قرار گرفته باشند امکان برداشت از آن‌ها بسیار سخت است. بنابراین مشخص است بهره برداری از این منابع ارزشمند، ساده نبوده و نیازمند بررسی همه جانبه است.
بنابراین جهت استفاده از این منابع با ارزش، مطالعات بسیار دقیق و کافی مورد نیاز بوده و حتی در صورت امیدبخش بودن مطالعات، بحث هزینه های حفاری، تاسیسات بهبود کیفیت این آب ها، سیستم های خنک کننده آب های ژرف جهت کاهش صدمه به تاسیسات و افزایش عمر سامانه و هزینه های نگه داری پس از آن، همه و همه باید به دقت مورد بررسی قرار گیرد.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

می خواهید در این بحث شرکت کنید؟
به راحتی نظرات خود را ارسال نمایید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شناسایی اسپم *