خطر بزرگ در خلیج فارس/ عربستان صاحب بیشترین آب شیرین کن‌های جهان

کشورهای عربستان سعودی، کویت، امارات‌ متحده عربی، قطر، عمان و بحرین تا ٢٠٠٨ میلادی دستگاه‌های آب شیرین کن با ظرفیتی معادل ٢۶‌میلیون مترمکعب آب در روز در حاشیه خلیج فارس افتتاح کرده‌اند. عربستان سعودی که بزرگ‌ترین واحد‌های آب شیرین کن دنیا را در اختیار دارد، تقریباً حدود ٧٠‌ درصد نیاز خود را با شیرین کردن آب دریا تأمین می‌کند

 

حدود سه چهارم سطح کره زمین مملو از آب است اما ٩٧‌ درصد آن به دلیل شوری زیاد قابل آشامیدن نیست. دستیابی به آب قابل آشامیدن یکی از مشکلات اصلی سلامتی امروزه است. خاورمیانه و آفریقا منطقه‌ای است که منابع آبی آن بسیار پراکنده و محدود است. از میان ٢٠کشور کم‌آب دنیا، ١۴مورد در منطقه خاورمیانه قرار دارند. این در حالی است که به گفته کارشناسان تقاضای آب خاورمیانه طی ٣٠‌سال آتی ٣برابر می‌شود. نرخ رشد بالای جمعیت، شهرنشینی و صنعتی همراه با دسترسی به منابع آب قابل ‌آشامیدن محدود به شرایط امروز منجر شده است. منابع آب تازه در حوزه خلیج‌فارس به‌طور مرتب مورد بهره‌برداری قرار گرفته است و از سوی دیگر افزایش استفاده از آب شیرین شده در این منطقه اجتناب‌ناپذیر است و این روند به گسترش خشک‌سالی در خاورمیانه و بالأخص کشورهای حوزه خلیج‌فارس دامن می‌زند.

 

با توجه به آن‌که این منطقه شرایط جغرافیایی خاصی ازجمله دسترسی محدود به رودها و وجود صحراهای وسیع برای دسترسی به آب پاک و قابل آشامیدن دارد، گزینه‌های انتخابی محدودی در اختیار دارد. در این میان دسترسی به آب دریا برای این منطقه نعمتی محسوب می‌شود زیرا می‌توان با شیرین‌سازی آن به منبع آب آشامیدنی موردنظر دست یافت.

 

به هر حال این روش مزایا و معایبی دارد. هرچند کشورهای حوزه خلیج‌فارس می‌توانند با این روش به منابع موردنظر خود دست یابند اما این روش برای محیط‌زیست خطراتی دربر دارد و علاوه بر آلودگی محیط‌زیست انرژی زیادی مصرف می‌کند.

 

عقب‌نشینی خطوط ساحلی، شور شدن آب و افزایش دمای آب سه تأثیر مهم استفاده از آب شیرین کن‌ها در منطقه هستند. این عوامل بر کشورهای همسایه ازجمله ایران نیز تأثیرگذار است. هم‌اکنون ۶٠‌ درصد آب موردنیاز خاورمیانه از طریق شیرین کردن آب دریا تأمین می‌شود، این در حالی است که ایران به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین کشورهای منطقه آب شیرین کن‌های محدودی در اختیار دارد. با این وجود نمی‌توان ادعا کرد از تأثیر آب شیرین کن‌های موجود در منطقه در امان بماند.

 

عربستان صاحب بیشترین آب شیرین کن‌های جهان

 

برای درک خطرات موجود شیرین کردن آب دریا، باید از فرآیندهای آن مطلع بود. در اصطلاح عامه نمک‌زدایی نوعی فرآیند است که نمک را از آب شور جدا می‌کند تا آب قابل شرب ایجاد شود. فرآیند نمک‌زدایی به مقادیر کلان انرژی نیازمند است تا نمک را از آب بزداید. سه روش اصلی برای شیرین‌سازی آب وجود دارد که عبارت‌اند از گرمایی، الکتریکی و فشاری. این روش‌ها در بخش مصرف انرژی، هزینه و نوع استفاده با یکدیگر متفاوت هستند. به هر حال سه فناوری شیرین‌سازی آب که در منطقه خاورمیانه به کار می‌روند، عبارت‌اند از RO یا reverse osmosis و MSF یا multistage flash و MED یا multi-effect distillation. روش‌های MSF و MED جزو روش‌های شیرین‌سازی واحد محور هستند اما در روش RO از نوعی غشا برای جدا کردن نمک از آب استفاده می‌شود. همه این روش‌ها پرهزینه هستند. علاوه بر آن به منابع کلان انرژی نیاز دارند. از لحاظ تاریخی، فناوری‌های شیرین‌سازی بیشتر در حوزه شیرین‌سازی آب دریا به کار می‌روند. دلیل عمده این روند آن است که از آن‌ها برای تولید هم‌زمان برق و آب آشامیدنی استفاده می‌شود.

 

اما در خاورمیانه که خانه کشورهای ثروتمند نفتی است، بالطبع بهای ارزان انرژی سبب می‌شود این کشورها از روش‌های پرهزینه‌تر استفاده کنند. این کشورها که شامل عربستان سعودی، کویت، امارات‌ متحده عربی، قطر، عمان و بحرین هستند تا ٢٠٠٨ میلادی دستگاه‌های آب شیرین کن با ظرفیتی معادل ٢۶‌میلیون مترمکعب آب در روز افتتاح کرده‌اند. عربستان سعودی که بزرگ‌ترین واحد‌های آب شیرین کن دنیا را در اختیار دارد، تقریباً حدود ٧٠‌درصد نیاز خود را با شیرین کردن آب دریا تأمین می‌کند. کشورهای دیگر این منطقه که ذخایر انبوه سوخت‌های فسیلی ندارند، نیز از فناوری‌های غشایی استفاده می‌کنند که انرژی کمتری مصرف می‌کند و فقط نیازمند الکتریسیته برای تولید است.

 

بر اساس آماری که در تحقیق ژورنال بین‌المللی محیط‌زیست در‌ سال ٢٠١٢ میلادی موجود است در خلیج‌فارس بیشتر واحد‌های شیرین‌سازی آب با واحد تولید برق ترکیب شده‌اند. در این‌ سال ١٩٩واحد آب شیرین کنی در خاورمیانه و ٣٨پروژه در حال ساخت در منطقه وجود داشت. کل ظرفیت شیرین‌سازی آب دریا در این منطقه سالانه ۵هزار میلیون مترمکعب در روز است. به بیان دیگر حدود ۴۵‌درصد تولید آب شیرین دریا در این منطقه انجام می‌شود. در منطقه خاورمیانه ٣۵‌درصد آب شیرین کن‌ها به امارات متحده عربی، ٣۴‌درصد به عربستان، ١۴‌درصد به کویت، ٨‌درصد به قطر، ۵‌درصد به بحرین، ۴‌درصد به عمان اختصاص داد. این رقم تا‌ سال ٢٠١٣ میلادی به ١٨٠٠‌میلیون مترمکعب در سال رسید.

 

عراق و سوریه در پی شیرین کردن آب

 

اما استفاده از آب دریا برای آشامیدن فقط به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس محدود نمی‌شود. عراق و سوریه نیز هم‌اکنون مجبور شده‌اند از آب دریا برای آشامیدن استفاده کنند. دو رود باستانی فرات و دجله اکنون به دلیل تنش‌های سیاسی و حملات شبه‌نظامیان قابل استفاده نیستند. در حقیقت می‌توان گفت علاوه بر مردم دجله و فرات نیز قربانی جنگ‌های داخلی شده‌اند. با توجه به آن‌که سد ٨۵کیلومتری فرات اکنون به دست نیروهای داعش افتاده است، آن‌ها بیش از اندازه از آب آن استفاده کرده‌اند، به ‌طوری که از ارتفاع دریاچه پشت سد در ‌سال ٢٠١۴میلادی ۶متر کاسته شد و از سوی دیگر ترکیه نیز در بالادست، از جریان رود فرات کاسته و از آن برای تولید برق استفاده می‌کند. به این ترتیب سوریه نیز با مشکل تأمین آب روبه‌رو شده است. عراق برای حل مشکل خود به شیرین‌سازی آب دریا روی آورده است. در دسامبر ٢٠١۴ دولت عراق قراردادی ٢۴٠‌میلیون دلاری با شرکت هیتاچی ژاپن بست تا در بصره واحد آب شیرین کن تأسیس کند. البته این آب از دریا نبوده بلکه از دهانه رود فرات به دست می‌آید که میزان شوری آن بسیار بالاست. این در حالی است که با وجود فاصله ٣۵ مایلی عراق با ساحل خلیج‌فارس این کشور در آینده واحد‌های شیرین‌سازی آب را در جنوب این کشور تأسیس خواهد کرد. علاوه بر عربستان، مصر و اتیوپی نیز آب مورد نیز خود را از دریا تأمین می‌کنند.

 

آب دریا‌ها شورتر می‌شود دورنمای شیرین‌سازی آب دریا در خاورمیانه

 

واحدهای شیرین‌سازی آب در خاورمیانه در حقیقت از آب سوءاستفاده می‌کنند. ٧٠‌درصد واحدهای شیرین‌سازی آب در این منطقه قرار دارند. آب دریا که در بیشتر واحدهای آب شیرین‌سازی استفاده می‌شود، دارای میزان زیادی برومید است. از سوی دیگر نمک به دست آمده از این فرآیند دوباره به دریا ریخته می‌شود و این امر به شورتر شدن آب منجر می‌شود.

 

هرچند در سراسر جهان ٧٠‌درصد واحدهای آب شیرین کن گرمایی به روش RO تغییر کرده‌اند، اما در خاورمیانه این رقم ۵٠‌ درصد است زیرا روش غشایی که برای آن به کار برده می‌شود، با میزان شوری زیاد دریای ‌سرخ و آب خلیج‌فارس همخوانی داده نشده است. محدودیت دیگر این روش دمای هوای منطقه است که روی ظرفیت واحد‌های RO تأثیر می‌گذارد.

 

بهای آب در اردن طی ١٠‌ سال ٣٠‌ درصد افزایش یافت که دلیل آن کاهش ذخایر آب‌های زیرزمینی بوده است.

 

امارات ‌متحده عربی که برای شهرهای لوکس خود مشهور است. شادابی و طراوت این شهرها ممکن است این تصور را به وجود آورد که کمبود ذخایر آب برای کشورهای ثروتمند مشکلی به حساب نمی‌آید. در واقعیت امارات با مشکل عظیم تبخیر ذخایر آب خود روبه‌روست. در شرایط کنونی حتی با وجود واحدهای عظیم آب شیرین کن، این کشور هنوز هم باید مصرف آب خود را قبل از دو برابر شدن مصرف انرژی‌اش در ‌سال ٢٠٢٠ بکاهد.

7 پاسخ
    • محمد ملکی
      محمد ملکی says:

      با سلام، روش های اصلاح شده ای در بخش حرارتی و غشایی بوجود آمده اند؛ که موجب کاهش هزینه های اولیه و عملیاتی می شوند، به عنوان مثال روش MVT mechanical vapor transfer یکی از آنها به شمار می رود.

      پاسخ
    • محمد ملکی
      محمد ملکی says:

      با درود به شما، در آبهای محصور نظیر دریای خزر و یا خلیج فارس (که فقط تنگه هرمز را دارد و از مابقی جهات محصور است) موجب شوری و آلودگی می شود.

      پاسخ
  1. افشین
    افشین says:

    این مطالب بخش زیادیش نادرست هست. عمده شیرین کردن آب درسته که با انرژی زیادی انجام میشه ولی سیستم های آب شیرین کنی که در امارات استفاده شده و من از نزدیک دیدم همگی با خورشید کار میکنن. انرژی زیاد میبره ولی انرژشو چون از خورشید میگیره رایگان هست. همچنین نمک دوباره به آب بر نمیگرده و اگر هم برگرده در مقایسه با ظرفیت آبهای آزاد دنیا واقعا هیچ به حساب میاد و اصلن ارزش فکر کردن نداره. بعد این که در ایران ما دریای خزر رو در اختیار داریم برای شیرین کردن، که شوریش به میزان قابل توجهی کمتر از آبهای گرم جنوب هست. اگر کشورهای حاشیه خلیج، جواهری مثل خزر در اختیار داشتن سالها پیش آبش رو شیرین و در کل کشور پخش میکردند.

    پاسخ
    • مسعوز
      مسعوز says:

      خزر جزو آبهای آزاد نیست و حدس میزنم که احتمالا کشورهای منطقه مخالفت میکنند وگر نه حتما خود نویسنده و محقق عقلش به اونجا هم میکشه.
      و دیگه این که دیگران رو احمق فرض نکنید . وقتی صحبت از شور شدن آب میشه یعنی بعد از چندین سال این موضوع کم کم تبدیل به بحران خواهد شد نه یکباره . و این که درسته که آبهای آزاد به هم متصل هستند ولی میزان شوری آب در جاهای مختلف متفاوت است و آب های دریا به راحتی با هم در هم آمیخته نمیشود

      پاسخ
    • محمد ملکی
      محمد ملکی says:

      دوست عزیز، ابتدا اینکه انرژی خورشیدی رایگان نیست و شما باید سرمایه اولیه زیادی را جهت راه اندازی آن انجام دهید. در رابطه با بازگشت نمک و سایر آلاینده ها، چرا بخش قابل توجهی از آن به آب باز می گردد و در رابطه با آبهای آزاد صحبت شما درست است اما دریای خزر و خلیج فارس یا کاملا محصورند یا فقط از یک طرف به آبهای آزاد راه دارند (تنگه هرمز)؛ شیرین سازی آب دریای خزر طبق تحقیقی که سازمان محیط زیست انجام داده موجب آسیب جدی به اقلیم آن منطقه خواهد شد.

      پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

می خواهید در این بحث شرکت کنید؟
به راحتی نظرات خود را ارسال نمایید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شناسایی اسپم *