نوشته‌ها

بحران کتاب نخوانی کمتر از بحران آب نیست!

محمد لطیف کار فعال رسانه‌ای استان کرمان در تازه ترین مطلب کانال تلگرامی یاد نوشت خود با انتشار مطلبی با عنوان ‘ بحران کتاب‌خوانی کمتر از بحران آب نیست !’به نحوه معرفی کتاب و بی‌تفاوتی‌ها امروزی‌ها نسبت به نقد کتاب‌های منتشره اعتراض کرده است.

این فعال رسانه‌ای مطلب خود را چنین آغاز کرده است: چند وقتی است فضای اینستاگرام شباهت به راسته‌ی کتاب‌فروشی‌ها می‌دهد. از این بابت دلخور نیستم؛ اما از عزیزانی که صرفا تصویر جلد کتاب می‌گذارند، در تعجبم. مگر قرار است ما از محتوای کتاب چیزی ندانیم و بعد آن را بخریم؟ کم کم دارم به این نتیجه می‌رسم که احتمالا این روزها کتاب‌، حکم کالایی را پیدا کرده‌ که هرچه زرق و برق آن بیشتر باشد، مشتری زیادتری سراغ آن را می‌گیرد.

روزگاری وقتی کتابی منتشر می‌شد، چهره‌های سرشناس اهل قلم درباره‌ی آن سکوت نمی‌کردند و اغلب نقد و نظرشان را منتشر می‌کردند. مرجع اهل کتاب برای خرید هم همین اظهارنظرها و نوشته‌ها بود.

در خبرها آمده بود؛ عباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد روز گذشته در مراسم افتتاح نمایشگاه کتاب تهران گفته: «بحران کتاب نخوانی، به اندازه‌ی بحران آب برای کشور خطرناک است». بسیار خوب؛ معلوم می‌شود با همه‌ی این تبلیغات، باز هم تیراژها غم‌انگیز است. جا دارد به این گفته‌ی وزیر اضافه ‌کنم که مشکل گرانی کاغذ در ماه‌های آینده، به‌طور حتم تعدادی از ناشران خوب را هم زمین می‌زند. نظیر اتفاقی که در مورد مطبوعات هم شاهدیم.

بحران آب دیگر فقط شعار نیست!

چند سال است که واژه بحران در کنار منابع آبی کشور جا خوش کرده و متاسفانه هرچه جلو می‌رویم شرایط بدتر می‌شود تا جایی که امسال در طول ۵۰ سال گذشته خشک‌ترین سال معرفی شده است.

بر اساس آمار و ارقام وضعیت ورودی آب به سدهای کشور بسیار نامطلوب است، به طوری ‌که ورودی آب به سدها به طور میانگین حدود ۳۶ تا ۳۷ درصد و در برخی از سدها بیش از ۷۰ درصد نسبت به سال گذشته کاهش داشته است و سدهای درودزن، ملاصدرا، ‌زاینده رود، سدهای استان خوزستان، ‌سدهای شمیل و نیان، سد دوستی، سد چاه نیمه‌ها و سد کوثر دارای شرایط بحرانی هستند.

علاوه بر این بر اساس آخرین آمار میزان بارش‌ها در سال آبی جاری نسبت به سال آبی گذشته ۵۱ درصد و در مقایسه با متوسط ۴۹ ساله ۴۸.۹ درصد کاهش داشته است. به طور کلی می‌توان گفت که در حال حاضر وضعیت آب کشور در شرایط زیر نرمال قرار دارد به همین دلیل وزیر نیرو هشدار داده که در بخش‌های نظیر کشاورزی، صنعت و محیط زیست در سال جاری آبی یعنی تا پایان شهریور ۱۳۹۷، با مضایقی مواجه خواهند شد اما سعی خواهیم کرد که پس از تسهیم عادلانه کم‌آبی چنانچه بخشی با کاهش بیشتری مواجه بود بر اساس ضوابط و مقررات بتوانیم منابع مالی مورد نیاز و خسارات مربوطه را جبران کنیم.

از سوی دیگر بر اساس آمار و ارقام موجود، در حال حاضر ۲۵ درصد منابع آبی کشور بدون منبع درآمد بوده و این در حالی است که باید این عدد زیر ۱۵ درصد باشد؛ به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند که مصرف آب کشور باید از ۱۰۰ میلیارد مترمکعب به ۷۰ میلیارد مترمکعب کاهش یابد.

همچنین میزان هدر رفت ضایعات آب در سطح کشور بین ۳۰ تا ۳۵ درصد تخمین زده شده و این بدان ‌معنا است که بالغ بر ۲۴ میلیارد مترمکعب آب آن هم در شرایطی که با بحران و تنش آبی مواجه هستیم دور ریخته می‌شود، از سوی دیگر ۱۰ درصد بارش مستمر در طول سال منجر به تامین ۲۰ تا ۲۵ درصد آب و منابع آبی مورد نیاز کشور می‌شود و میزان آب تجدیدپذیر در سطح کشور ۱۱۴ میلیارد مترمکعب بوده و از مجموع آب مصرفی در کشور ۹۰ درصد آن در روستاها مصرف می‌شود و ۹۴ درصد از اشتغال‌های مستقیم و غیرمستقیم کشور هم مرتبط با بخش کشاورزی بوده است.

در کل ایران با بارشی معادل یک سوم متوسط بارش دنیا و یک دوم متوسط بارش آسیا در یک منطقه خشک و کم آب قرار دارد. میزان سرانه آب، سالانه از ۵۵۰۰ متر مکعب در سال ۱۳۵۵ به میزان ۱۷۰۰ متر مکعب در سال ۱۳۸۵ رسیده و با توجه به محدودیت منابع آبی، تغییرات اقلیمی، کاهش بارش، تغییر نوع بارش، گرم شدن زمین، افزایش تبخیر، تراز منفی آب‌های زیرزمینی و نیز بحرانی شدن ۲۹۰ دشت کشور، میزان سرانه روز به روز کاهش می‌یابد.

از طرف دیگر، با فرض دانستن اینکه نرخ رشد جمعیت در سال‌های آتی برابر وضع موجود باشد، خود میزان نیاز آبی را در بخش‌های شرب، بهداشت، صنعت و کشاورزی و محیط زیست افزایش می‌دهد؛ به طوری که میزان نیاز آبی در سال ۱۴۰۰ برابر ۱۲۲ میلیارد متر مکعب خواهد بود.

علاوه بر این در حال حاضر از کل منابع آبی تجدید شونده کشور با در نظر گرفتن منابع آب‌های مرزی در حدود ۹۲ میلیارد متر مکعب و برابر ۷۱ درصد منابع آب تجدید شونده برداشت می‌شود. بررسی‌ها نشان می‌دهد این درصد در سال‌های آینده حداکثر تا ۸۸ درصد قابل افزایش خواهد بود؛ یعنی حداکثر ظرفیت آبی تجدید شونده کشور مقدار ۱۱۴.۵ میلیارد متر مکعب خواهد بود.

وضعیت منابع آبی به گونه‌ای است که دیگر نمی‌توان به مساله بحران آب ساده نگاه کرد و باید تمام سازمان‌ها و ارگان‌های ذی ربط برای حل این مساله بسیج شوند.

۸ عامل اصلی کم آبی در کشور

معاون دفتر برنامه ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو، هشت عامل اصلی ایجاد بحران آب در کشور را بر شمرد.

 

به گزارش وزارت نیرو، «هدایت فهمی» افزود: یکی از علت‌های اساسی این بحران، افزایش جمعیت است که با توجه به جمعیت هفت میلیونی ایران در ۱۳۰۵ و جمعیت ۳۰ میلیونی در ابتدای انقلاب و جمعیت ۸۰ میلیونی در زمان حاضر، مصارف ما به صورت بی‌رویه و خارج از استانداردهای جهانی افزایش داشته؛ به‌طوری که برای ۸۰ میلیون نفر جمعیت در تمام بخش‌های شرب، صنعت و کشاورزی ۱۰۰ میلیارد متر مکعب آب مصرف می‌شود و این استفاده نادرست منابع طبیعی را کاهش داده است.

 

معاون دفتر برنامه ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو با اشاره به اینکه در همه دورانی که مدیریت مدرن آب داشتیم از بهره‌وری بسیار پایین آب برخوردار بودیم، افزود: بهره‌وری در بخش کشاورزی بسیار پایین است، به‌طوری که در تولید یک کیلوگرم محصول کشاورزی حدود یک متر مکعب آب مصرف می‌کنیم در حالی که متوسط بهره‌وری در کشورهای پیشرفته ۲.۵ تا ۳ کیلوگرم با استفاده از یک متر مکعب آب است.

 

وی ادامه داد: در بهره‌وری اقتصادی نیز تولید ما به ازای هر متر مکعب آب حدود ۲۰ سنت در کشاورزی و در سایر کشورها بیش از یک دلار است بنابراین برای تولید مواد غذایی در کشور ناچار به استفاده آب بیشتر هستیم ولی با افزایش بهره‌وری می‌توان مصرف آب را کاهش داد.

 

فهمی با بیان اینکه در کشور ۳۲ درصد آب به حساب نیامده داشتیم و در زمان حاضر با تلاش‌های وزارت نیرو به حدود ۲۶ درصد رسیده که بیش از ۱۵ درصد آن هدر رفت محسوب می‌شود، افزود: در بخش صنعت در کشورهای توسعه یافته راندمان و کارایی آب حدود ۹۰ درصد است و در این زمینه نیز از استاندارد جهانی عقب هستیم.

 

وی از تغییر اقلیم به عنوان یکی دیگر از عوامل بحرانی شدن منابع آبی یاد کرد و افزود: آب تجدید شونده کشور در سال‌های اخیر ۱۳۰ میلیارد متر مکعب بوده ولی امروزه در اثر تغییر اقلیم، افزایش دما و میزان تبخیر، کاهش ۱۰ درصدی بارش‌ها و ۲۵ درصدی، متوسط آب تجدید پذیر کشور به ۱۱۶ میلیارد مترمکعب کاهش یافته و حتی در برخی از سال‌ها با رخداد خشک‌سالی شدید تا حد ۱۰۴ میلیارد مترمکعب نیز کاهش یافته است.

 

معاون دفتر برنامه ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو ساختار معیوب اقتصاد آب را به عنوان پنجمین علت بحرانی شدن منابع آبی کشور عنوان کرد و در ادامه اظهار داشت: هزینه دریافتی از مردم در ازای تأمین آب بسیار کمتر از هزینه‌ای است که از سوی دولت پرداخت می‌شود یعنی دولت برای تولید هر متر مکعب آب ۱۲ هزار ریال هزینه می‌کند و با مبلغ چهار هزار تا چهار هزار و ۵۰۰ ریال در اختیار مردم می‌گذارد.

 

وی ادامه داد: این مبلغ ناچیز سبب می‌شود تا مردم در مدیریت مصرف آب به‌طور جدی مشارکت نکنند، بنابراین بهتر است قیمت‌ها واقعی شوند ولی یارانه مستقیم به بخش کشاورزی پرداخت شود.

 

وی ضعف ساختاری را یکی دیگر از عوامل دانست و ادامه داد: در همه اجزایی که مدیریت سرزمینی را به عهده دارند اعم از منابع طبیعی، محیط زیست، کشاورزی و آب، ما ضعف ساختار داریم و ساختارهای ما برای این کار مناسب نیستند و باید تغییر ساختار دهیم، بنابراین به دنبال این موضوع حفاظت و بهره‌برداری ما دچار مشکل است که باید اصلاح شود.

 

فهمی با بیان اینکه نظام‌های بهره‌برداری ما نیز دچار مشکل هستند، تصریح کرد: نظام بهره‌برداری سنتی قدیم به دلیل اینکه سامانه مدرن مدیریت آب ایجاد کرده‌ایم از بین رفته و متناسب با سامانه مدرن مدیریت، نظام بهره‌برداری ایجاد شده است.

 

او افزود: ما شکل مدیریت را مدرن و شبکه آبیاری مدرن ایجاد کردیم، سد ساختیم و این‌ها نیاز به نظام بهره‌برداری متناظر داشتند که باید ایجاد می‌شد ولی متاسفانه نظام‌های بهره‌برداری متناسب با این تحولات ایجاد نشد.

 

معاون دفتر برنامه ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو هفتمین مورد را ضعف مدیریت و حکمرانی ناپایدار در همه بخش‌های منابع طبیعی، کشاورزی، محیط ریست و آب دانست و در ادامه ذکر کرد: برنامه‌های آب، محیط زیست، منابع طبیعی و کشاورزی باید از یک به هم پیوستگی در برنامه‌ها برخوردار باشند تا بتوانند معضل بی‌آبی را با برنامه‌های منسجم و به هم پیوسته مدیریت کنند.

 

وی از تحمیل اشتغال کشور به بخش آب به عنوان آخرین عامل ایجاد بحران یاد کرد و در ادامه گفت: چون مدیران قادر نبودند برای بخش‌های مختلف تأمین اشتغال کنند و خودکفایی در برخی محصولات استراتژیک را با خودکفایی اشتباه گرفتند باعث شدند تا صدمات سنگینی به بخش آب وارد شود.

 

فهمی ادامه داد: برخی اشخاص برای تأمین معیشت و اشتغال در زمین‌های خود، چاه غیر مجازی حفر کرده‌اند و به کشت و زراعت می‌پردازند. این بی‌برنامگی‌ها سبب ایجاد بحران در سفره‌های زیرزمینی آب شد. متاسفانه وزارت نیرو در گذشته به دلایل مختلف نتوانسته از این پدیده مخرب و اضافه برداشت آب زیرزمینی به‌طور مؤثر جلوگیری کند.

 

مدیریت تقاضا و تعیین میزان آب قابل برنامه ریزی

 

وی با اشاره به این مطلب که وزارت نیرو در عرصه تهیه و تامین آب در بخش سدسازی و آب‌رسانی به شهرها و روستاها فعالیت‌های گسترده‌ای داشته و دارد، گفت: رویکرد وزارت نیرو یک رویکرد تقاضا محور بود که پس از اینکه راهبردهای بلندمدت توسعه آب کشور مصوب هیات وزیران در سال ۸۲ ارائه شد، مقرر شد رویکرد توأمان عرضه و تقاضا داشته باشیم.

 

وی با اشاره به اینکه بحث تعادل بخشی، مدیریت تقاضا و تعیین میزان آب قابل برنامه ریزی، از مهم‌ترین مباحث غیرسازه‌ای وزارت نیرو است، افزود: تعادل بخشی آب زیرزمینی از سال ۸۲ مطرح بوده و بر اساس مصوبه شورای عالی آب، دوباره این طرح مطرح شد و برای نخستین بار اعتبارات مناسبی برای این طرح در نظر گرفته شد و تشکیل شوراهای حوضه‌های آبریز و شوراهای هماهنگی حوضه‌های آبریز از مهم‌ترین مواردی بود که در این دوره انجام شد.

 

معاون دفتر برنامه ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو در ادامه فعال شدن شورای عالی آب و ایجاد هماهنگی و همکاری بخش‌های مرتبط با آب، توجه به بهره‌وری آب، بازچرخانی و استفاده چندباره از آب، استفاده از آب‌های نامتعارف از جمله پساب برای مصارف صنعتی و کشاورزی، اعمال مدیریت تقاضا برای کاهش مصارف، تلاش برای ایجاد الگوی مصرف بهینه در شرب و کشاورزی و…، پیشنهاد سیاست‌های کلی نظام و ارسال آن برای مراجع ذی‌ربط را از عملکرد وزارت نیرو در دولت یازدهم عنوان کرد.

 

اگر چه تلاش‌های برای تغییر رویکرد در شیوه حکمرانی آب و مباحث مربوط به ساختار اقتصاد و تدوین قانون جامع و سیاست‌های ملی آب انجام شد، اما توفیق در این عرصه‌ها چندان چشم گیر نبود و امیدواریم در دولت دوازدهم این مسایل به‌طور جدی پیگیری شود.

 

راه‌های برون رفت از چالش بحران آبی

 

وی با بیان این مطلب که برای آینده آب کشور باید ابتدا، تجدید نظر در حکمرانی آب با رویکرد حکمرانی پایدار در دستور کار قرار گیرد، افزود: سپس با تعیین آستانه تاب‌آوری منابع آب کشور و کاهش میزان مصارف غیرضروری و غیراقتصادی با روش‌های سازه‌ای و غیر سازه‌ای و مدیریت توأمان عرضه و تقاضا باید مدیریت آب کشور را سامان دهیم.

 

وی خاطر نشان کرد: باید ضمن ارتقای بهره‌وری آب، نقشه جامع سازگاری با تغییر اقلیم را تدوین و اجرایی کنیم و تدوین برنامه جامع مقابله با آلاینده‌های آب، اصلاح ساختار اقتصادی آب، بازنگری قوانین و ساختار تشکیلات آب کشور به ویژه شفافیت و تعیین وضعیت معاونت‌های تخصصی وزارتخانه و شرکت‌های مادر تخصصی را در دستور کار وزارت نیرو داشته باشیم.

در پی کاهش کیفیت آب، آمریکایی‌ها از سازمان محیط زیست این کشور برای بحران آب شکایت کردند

بیش از ۱۷۰۰ ساکن شهرهای میشیگان و فلینت امریکا ادعا می‌کنند آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA) در بحران آب سوء مدیریت داشته و باعث بیماری و مسمومیت هزاران نفر از کودکان در این دو منطقه شده است.

به گزارش رویترز، طرح دعوی در دادگاه میشیگان در روز دوشنبه گذشته واصل شد. بر اساس این طرح دعوی، شاکیان اظهار داشته‌اند که آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا اعلام هشدار برای خطرات ناشی از آب سمی را رد کرده و یا گامی برای اطمینان از اقدامات انجام شده توسط مقامات این دو ناحیه برای بحران آب بر نداشته است. شاکیان درخواست ۷۲ میلیون دلار غرامت کرده‌اند.

این طرح دعوی یک شکست کامل برای دولت در حفاظت از سطح سلامتی مردم است. در اظهارنامه شاکیان که بالغ بر ۳۰ صفحه می‌شود، به سوء مدیریت سازمان‌های دولتی محلی و فدرال و کارکنان به طور جداگانه در این فاجعه محیط زیستی، اشاره شده است.

مقامات دولت هفته گذشته اعلام کردند که کیفیت آب آشامیدنی ناحیه فلینت به زیر حد استاندارد در آن ایالت رسیده است و ساکنان باید از آب تصفیه شده استفاده کنند و همه لوله‌های قدیمی شهر تعویض شود.

بحران آب در فلینت زمانی به اوج خود رسید که در نمونه‌های خون گرفته شده از کودکان این شهر در سال ۲۰۱۵، سرب مشاهده شد. این نمونه‌ها از ۱۰۰ هزار کودک گرفته شده بود.

ناحیه فلینت شامل شهر و حومه آن، تحت مدیریت اضطراری دولت بود که آب آشامیدنی به طور مستقیم از رودخانه هورن در سال ۲۰۱۴، وارد سیستم لوله‌کشی شهر شد و تصفیه‌خانه آب شهر نیز به درستی کار نمی‌کرد.

با توجه به آلودگی سرب که کودکان این شهر را تهدید می‌کند، ده‌ها نفر از ساکنین شهر طرح دعوی اتهامات جنایی را در دادخواست ارائه شده به دادگاه ذکر کرده‌اند. در ناحیه میشیگان نیز مردم دولت را مسئول شکل‌گیری بحران آب در این منطقه می‌دانند.

فروش کارتی آب شرب در کشور کلید خورد

با ایجاد ایستگاه‌های توزیع آب آشامیدنی در شهر بجستان خراسان رضوی و آغاز فروش کارتی آب، پروژه جداسازی آب بهداشتی و آشامیدنی در کشور عملیاتی شد.

به گزارش تسنیم، جداسازی شبکه آب بهداشتی و آب شرب در کشور به منظور صرفه جویی در هزینه های تصفیه آب، ارتقای کیفی آب شرب با جداسازی مصارف غیرشرب از شرب و ارتقای تصفیه خانه های آب شرب با محدودسازی حجم تصفیه و همچنین صرفه جویی در مصرف آب با حذف مصارف شرب از سیستم لوله کشی خانگی (هدررفت های تجمعی بازگذاشتن شیرآب در زمان مصرف شرب و خوراکی) در برنامه وزارت نیرو قرار گرفت.

 

اگرچه در برخی نقاط کشور، کیفیت آب لوله کشی منازل مسکونی برای شرب مطلوب نیست و مردم سالهاست از دستگاههای تصفیه خانگی و یا بطری های آب معدنی برای شرب استفاده می کنند اما در این نقاط نیز استفاده از آب لوله کشی با جوشاندن یا تصفیه خانگی آب به مصرف خوراکی و شرب می رسد و در واقع تاکنون هیچ نقطه ای از کشور شبکه ای مجزا برای آب تصفیه شده با استانداردهای بهداشتی و آب تصفیه شده برای شرب نداشته است.

اولین نقطه کشور که برای اجرای پایلوت جداسازی شبکه آب بهداشتی و آشامیدنی مورد توجه قرار گرفت، بخشی از شهر مشهد به نام منطقه ثامن بود که قرار بود با جداسازی شبکه آب بهداشتی و تأمین آب بسته بندی برای شرب در این منطقه، این پروژه آغاز شود. اما تا امروز با وجود بسترسازی های سخت افزاری این طرح، خبری از اجرای آن نیست.

اما به تازگی در شهرستان بجستان استان خراسان رضوی که در فاصله ۲۷۸ کیلومتری جنوب شهر مشهد قرار دارد، پروژه جداسازی شبکه آب شرب و آب بهداشتی آغاز شده است.
این پروژه که به منظور پایلوت استانی طرح جداسازی آب شرب از آب بهداشتی کلید خورده، در واقع نخستین نمونه اجرایی شده در کشور است.

در این طرح با احداث ۱۴ کیلومتر شبکه انتقال و توزیع آب، ایجاد ۲۰ ایستگاه برداشت آب در سطح بجستان و احداث تصفیه خانه ای به ظرفیت ۳۵۰ مترمکعب در شبانه روز (تصفیه آب به روش R.O) آب تصفیه شده برای شرب در اختیار شهروندان قرار می گیرد و آب لوله کشی منازل آنها تنها در حد استانداردهای آشامیدنی تصفیه می شود.

نکته قابل توجه در اجرای این پروژه، فروش کارتی آب به مصرف کنندگان است. به طوری که هر ایستگاه توزیع آب شرب در سطح شهر، مجهز به یک دستگاه شارژ و فروش کارتی آب است که شهروندان با خرید کارت قابل شارژ مشابه کارت اعتباری مترو و اتوبوس، و قراردادن این کارت اعتباری در دستگاه خرید آب همانند سوختگیری با کارت سوخت، اقدام به پُر کردن ظروف خود از آب تصفیه شده با استانداردهای شرب می کنند.

پیگیری تسنیم حاکی از این است که هم اکنون قیمت خرید هر لیتر آب شرب برای مصرف کنندگان ۱۰ تومان است در حالی که به گفته مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان رضوی، کیفیت این آب از کیفیت بطری های آب معدنی نیز بیشتر است.

حسین اسماعیلیان – مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان خراسان رضوی – در خصوص این پروژه اظهار داشت: ۱۰۰ درصد آب مورد نیاز شهرهای استان خراسان رضوی (به جز مشهد) از طریق برداشت از سفره های آب زیرزمینی تأمین می شود، در حالی که سطح آبهای زیرزمینی در این استان به شدت در حال افت است.

وی با بیان اینکه هر ساله سطح آبهای زیرزمینی استان یک متر افت می کند، گفت: با افت سطح چاههای آب، علاوه بر مشکل کمیت آب با مشکل کیفیت آب هم مواجه هستیم که با اجرای طرح های جداسازی شبکه آب بهداشتی و آب شرب بهتر می توانیم در رساندن آب با کیفیت مطلوب برای شرب به مردم عمل کنیم.

اسماعیلیان اذعان داشت: طرح اجرایی شده در بجستان، جمعیتی ۱۲ هزار نفری را تحت پوشش قرار می دهد و هر ایستگاه توزیع آب به گونه ای استقرار یافته که فاصله ای حداکثر ۲۵۰ متر با واحدهای مسکونی مشترکان دارد و با هزینه اندک، آب شرب با کیفیت مطلوب در اختیار مردم قرار می گیرد.

کوچ ناگزیر ساکنان فلات مرکزی ایران/ پایان طبیعت، پایان تمدن است

چاه‌های لبریز از خاک، سقف‌های فروریخته، چشمه‌ها و نهرهای خشکیده و کوچه‌هایی که سال‌هاست صدای پای کسی در میان دیوارهای نیمه‌جانش طنین نینداخته است. این‌ها نه جملاتی از داستانی تلخ، که تصویر آشنای بسیاری از روستاهای فلات مرکزی ایران است. قلعه‌های بزرگ و کاروانسراهای متعدد و وسیع در قلب بیابان‌های امروز نشانگر حضور تمدن پررونق درگذشته دور است و باغ‌هایی که سال‌هاست بر تن سوخته‌ی درختانش برگی نروییده، یادآور حضور آب و سایه‌ساری دل‌چسب در روزهای نه‌چندان دور.
در برهوت‌ترین کویر ایران، در چاله مرکزی لوت، آثار شهر باستانی «خبیص» نشان می‌دهد اینجا زمانی شرایطی مناسب برای تشکیل تمدنی بزرگ فراهم بوده و در سفرنامه ناصرخسرو می‌توان خواند که ۷۰۰ سال پیش از ۶ فرسخی کرمان جنگل بوده و امروز بیابان شده است.
ابوالفضل رضوی معاون توسعه روستایی و مناطق محروم معاون اول رئیس‌جمهوری از تخلیه بیش از ۳۴ هزار روستای کشور از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۳ به دلایل مختلف به‌ویژه به دلیل مشکل کم‌آبی خبر داده و کارشناسان و مسئولان از دلایل و پیشینه مهاجرت ساکنان فلات مرکزی ایران سخن می‌گویند.
مهاجرت اکولوژیک ساکنان فلات مرکزی به کوه‌ها/ جنگل هیرکانی مثل اسفنج آب را ذخیره می‌کند
معاون امور جنگل سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور در گفتگو با مهر تأکید می‌کند: به دلیل گرم شدن هوا و تغییرات اقلیمی جهان و همچنین حفر غیر کارشناسی تعداد زیادی چاه در فلات مرکزی، مهاجرت اکولوژیک به شمال ایران و شمال زاگرس اتفاق افتاده است و همین مسئله باعث شده که برای حفظ سطح ایستابی فعلی تلاش برای نگهداری پوشش زاگرس و البرز بیشتر موردتوجه قرار بگیرد.
1
عباسعلی نوبخت تصریح می‌کند: با توجه به مشکلات آبخوان‌داری که در کشور وجود دارد مردم در برخی شهرهای فلات مرکزی ایران در سال ۹۵ با کمبود آب مواجه بودند.
مجری پروژه مدیریت چندمنظوره هیرکانی توضیح می‌دهد: در ایران ۵ ناحیه رویشی وجود دارد و ناحیه رویشی هیرکانی و زاگرس آب کشور را تأمین می‌کنند و نزدیک به ۴۰ درصد از آب کشور به زاگرس مدیون است. هر هکتار جنگل در شمال کشور این توانمندی را دارد که بین ۵۰۰ تا ۲۵۰۰ هزار مترمکعب آب در درون خود ذخیره کند و اگر سطح جنگل‌های کشور همچنان یک‌میلیون و ۹۳۴ هزار هکتار باشد، دو میلیارد و ۹۰۱ میلیون مترمکعب آب در سال ذخیره و رها خواهد شد.
نوبخت با اشاره به رویکرد جدید این سازمان به محصولات فرعی جنگل، اضافه می‌کند: درواقع این رویکرد به وجود آمده که سایر فرآورده‌های جنگل موردتوجه قرار بگیرند. هر درخت تا زمانی که حیات دارد دو و نیم میلیون تن اکسیژن تولید می‌کند و هر هکتار جنگل ۶۸ تن گردوغبار را در درون خود جذب می‌کند.
2
مجری پروژه مدیریت چندمنظوره هیرکانی با اعلام این‌که هر هکتار جنگل اکسیژن موردنیاز ده نفر را تأمین می‌کند و بر این اساس جنگل‌های شمال اکسیژن ۱۹ میلیون و سی‌وچهار هزار نفر را تولید می‌کند هشدار می‌دهد: اگر درخت از جنگل خارج شود، میزان جذب گردوغبار و تولید اکسیژن از دست خواهد رفت؛ بنابراین حفظ این پوشش اهمیت دارد و مهم‌ترین مسئله برای حفظ این پوشش همان مسائل مرتبط با آبخوان‌داری است که نیمی از جمعیت ایران در قسمت شمالی و جنوبی البرز زندگی می‌کنند. برای حفظ این پوشش باید تمام عناصری که در این حوزه زندگی می‌کنند را دید.
پایان منابع طبیعی به معنای پایان راه یک تمدن است
اسماعیل کهرم، بوم‌شناس، فعال محیط‌زیست و مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در امور محیط طبیعی ضمن تأکید بر اثرات اتمام منابع طبیعی طی تاریخ به مهر می‌گوید: از قدیم‌الایام این‌طور بوده که مردم یک محل وقتی‌که منابع طبیعی آن محل را تمام می‌کنند مجبور می‌شوند که از آن منطقه بروند. در هندوستان نمونه‌ای داریم به نام «موهن‌جو دارو». این شهری بسیار پیشرفته بوده به‌طوری‌که سیستم اگو داشته و هزاران نفر در آن زندگی می‌کرده‌اند و محل سوزانیدن اجسادی داشته و بعد یک‌مرتبه انگار در برهه‌ای از زمان مردم از آن می‌روند و ساختمان‌های به نسبت آن زمان مدرن، یک‌مرتبه بی مردم می‌شوند.
3
کهرم تصریح می‌کند: پژوهش‌ها نشان داد این مردم جنگلی در اطرافشان داشته‌اند که از آن برای انواع مصارف استفاده می‌برده‌اند. آتش آشپزخانه را از آن فراهم می‌کرده‌اند و ساختمان‌ها و سقف‌ها را از چوب می‌ساخته‌اند و خلاصه برداشت بی‌نهایت از این منابع را شروع می‌کنند. فاصله موهن‌جو دارو از این جنگل بیشتر و بیشتر می‌شده و بعد به‌جایی می‌رسد که این جنگل تحلیل می‌رود و این بیچاره‌ها مجبور بوده‌اند چندین روز راه بروند تا چوب فراهم کنند و این مسئله باعث شد که اصلاً موهن‌جا دارو را ترک کنند و به‌جایی در نزدیکی منابع چوب‌ بروند و آنجا را هم ویران کنند و درنتیجه خودشان هم منقرض شوند!
وی نمونه بارز وابستگی انسان به منابع طبیعی در دنیای امروز را مثال می‌زند و می‌گوید: الان نمونه خیلی بارز این موضوع مردم لَپ هستند که در شمال اسکاندیناوی زندگی می‌کنند و به زیستگاهشان لپ‌لند یا سرزمین لپ می‌گویند. این‌ها یک عده آدم هستند که با گوزن‌ها حرکت می‌کنند و حدود ۳۰ هزار نفر هستند و تمام زندگی‌شان از گوزن‌ها تأمین می‌شود و با گوزن‌ها ییلاق و قشلاق می‌کنند. بر اساس یک قاعده‌ هر خانواده می‌تواند تعداد مشخصی گوزن شکار کند و گوشتش را بخورد و از پوستش برای خود بالاپوش درست کند و این‌ها سال‌های سال است که این کار را می‌کنند. این یعنی آدم‌ها به اشکال مختلف به منابع طبیعی خود وابستگی دارند و وقتی این منابع طبیعی از بین برود آدم‌ها هم از بین خواهند رفت یا مجبور خواهند شد مهاجرت کنند و به‌جای دیگر بروند.
4
کهرم با اشاره به پیشینه این موضوع در ایران اضافه می‌کند: علی‌الظاهر در غرب ایران نیز چنین اتفاقی افتاده است. یعنی اولین ساکنان این مناطق غربی که الان نقش‌هایی که در کوه حفر کرده‌اند هنوز هست، در آغاز با دیدن تعداد زیاد قوچ و میش و آهو و کل و بز در کوه‌ها شدیداً تحت تأثیر قرار گرفتند، آنجا خانه ساختند و زندگی کردند ولی به‌تدریج خودشان تیشه به ریشه خودشان زدند و این منابع را از بین بردند و مجبور شدند تکه‌تکه شوند. اکنون نیز که مهاجرت از فلات مرکزی اتفاق افتاده به معنای آن است که جمعیت زیاد شده است و دیگر منبع طبیعی، هرچه که بوده، کافی نیست و بنابراین قسمتی از این جمعیت جداشده و به‌ناچار می‌روند.
علل مهاجرت روستاییان نه طبیعت که خشک‌سالی مدیریتی است
محمد درویش، مدیرکل دفتر مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست، در گفتگو با مهر تأکید می‌کند: مسئله مهاجرت و به‌خصوص متروکه شدن روستاها قدمت نسبتاً زیادی در ایران دارد اما آمارهایی که همین چندی پیش معاون توسعه روستایی رئیس‌جمهور مبنی برخالی شدن ۳۴ هزار روستا در ۶۰ سال ارائه کرد، تکان‌دهنده بود.
درویش در تشریح دلایل خالی شدن روستاهای ایران می‌گوید: بخشی از این دلایل به جذابیت‌هایی که در شهرها به وجود آمده برمی‌گردد و بخش دیگر به این‌که در روستاها، اقتصاد جواب نمی‌دهد و ما هم اشتباه راهبردی کردیم و فکر کردیم اگر امکانات را به روستا ببریم مردم در روستا می‌مانند. پول خرج کردیم، جاده‌ها را آسفالت کردیم و لوله‌کشی آب‌بردیم و برق و تلفن بردیم اما درواقع روستاها به یک سکونتگاه ییلاقی برای برخی شهرها تبدیل شد و روستاها ماهیت خود که یک مرکز تولیدکننده بودند را از دست دادند.
5
وی تأکید می‌کند: به‌جای این هزینه‌ها اگر شرایطی را فراهم می‌کردیم تا همچنان اقتصاد روستاها می‌توانست به‌صورت پویا و پایدار دوام داشته باشد، اگر به سمت بهبود نرم‌افزاری بخش کشاورزی می‌رفتیم و روش‌هایی را به روستاییان یاد می‌دادیم تا باانرژی کمتر بتوانند تولید بیشتری داشته باشند و به سمت استحصال انرژی خورشیدی و بادی و همچنین افزایش تولید در واحد سطح بروند، یا اگر به‌جای آن‌که به کشاورز نمونه، خودرو هدیه بدهیم، فرزندانشان را به بهترین دانشگاه‌ها می‌فرستادیم یا خودشان را در دوره‌های بازآموزی شرکت می‌دادیم، شاید این وضعیت اتفاق نمی‌افتاد.
راه‌سازی و سدسازی مصداق خشک‌سالی مدیریتی بود
مدیرکل دفتر مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست عامل دیگر تخلیه روستاها را این‌گونه تشریح می‌کند: یک عامل دیگر فرایندهای جاده‌سازی و سدسازی بود که عملاً مسیرهای کوچ عشایر ما را نابود کرد و عشایر را از ماهیت واقعی خود خارج کرد و عشایر مجبور شدند به‌جای استفاده از مسیرهای سنتی خود از کامیون‌ها برای حمل‌ونقل دام‌ها استفاده کنند و همین مسئله سبب شد تا فرایند چرای زودرس خیلی شدیدتر اتفاق بیافتد. آن فرایند دو سه‌ماهه‌ای که طول می‌کشید تا عشایر از قشلاق به ییلاق و برعکس را طی کنند عملاً ظرف چند روز طی می‌شود و متأسفانه گیاهان مقصد آمادگی سرویس دادن را ندارند و هنوز به گل و برگ ننشسته‌اند و عملاً ما با چرای زودرس تخریب مراتع را افزایش داده‌ایم، چشمه‌های تولید گردوخاک را افزایش داده‌ایم، فرسایش خاک را افزایش داده‌ایم و به‌این‌ترتیب حاصلخیزی کاهش پیدا کرد و عشایر و روستاییان ما درآمد کمتری به دست آوردند و این هم موضوع را تشدید کرد.
فلات مرکزی

6

جبران محدودیت‌های آبی کشور با فناوری‌های نوین

رئیس پژوهشکده آب دانشگاه بوعلی گفت: بهره‌گیری از ظرفیت فناوری‌های نوین در حوزه کشت و آبیاری منجر به جبران محدودیت‌های آبی کشور می‌شود.
صفر معروفی استاد تمام هیدرولوژی آب و رئیس پژوهشکده آب دانشگاه اظهار داشت: بهره‌گیری از ظرفیت فناوری‌های نوین حوزه کشت و آبیاری منجر به جبران محدودیت‌های موجود در کشور به‌ویژه درزمینهٔ منابع پایه‌ای همچون آب و کاهش استفاده از سم و کود کشاورزی می‌شود.
این استاد دانشگاه ادامه داد: استفاده درست از فن‌آوری‌های نوین به معنای افزایش صرفه اقتصادی در حوزه کشاورزی، مدیریت منابع محدود آبی، بهداشت و سلامت محصولات و توسعه بازارهای جهانی پیش روی کشاورزی ایران است.
رئیس پژوهشکده آب دانشگاه بوعلی با تأکید بر اینکه در کشاورزی اقتصادی، ناگزیر به استفاده از فناوری‌های نوین هستیم، تصریح کرد: تبادل فن‌آوری، دانش و تجربیات بخشی از نقش محافلی همچون نمایشگاه بین‌المللی کشاورزی است که به توسعه پایدار کشاورزی کشور کمک کنند.
1
معروفی بابیان اینکه فناوری‌ها در اصل افزایش‌دهنده بهره‌وری هستند، گفت: به‌طور نمونه می‌توان با استفاده از نانو ذرات آلایندگی پسماندهای کشاورزی را از محیط جدا کرد که این به معنای افزایش بهره‌وری از منابع و جلوگیری از آلودگی محیط است.
وی با اشاره به اینکه بسیاری از اوقات هم می‌توانیم با مدیریت تحقیقی آلودگی‌های زیست‌محیطی را کاهش دهیم،بیان داشت: استفاده از جاذب‌های زیستی مثل توتون، از این جمله است.
معروفی با اشاره به استفاده از سوپر جاذب‌ها به‌عنوان یکی دیگر از راه‌حل‌های سبز بهبود کشت افزود: در مناطقی که تبخیر آب بالاست، می‌توانیم از پلیمرهای دوستدار طبیعت استفاده کنیم.
وی ضمن تأکید بر ضرورت توجه به مزیت‌های نسبی و تولید محصولات غذایی و کشاورزی متناسب با اقلیم کشور، تصریح کرد: یکی از راه‌کارهای مناسب در این زمینه که به اقتصادی شدن کشاورزی ایران نیز کمک می‌کند، تولید محصولات گلخانه‌ای است.
رئیس پژوهشکده آب دانشگاه بوعلی افزود: افزایش تولید محصولات گلخانه‌ای و باغی به معنای حرکت در مسیر تسخیر بازارهای منطقه‌ای است.
وی خاطرنشان کرد: البته برای حفظ بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی محصولات کشاورزی ایران، الزاماً باید از فناوری‌های نوین این حوزه بهره گیریم.

بولیوی ، بحران خشک‌سالی و تعطیلی زودهنگام مدارس

مقامات محلی سه منطقه در بولیوی به دلیل خشک‌سالی شدید و مداوم در این کشور سال تحصیلی را دو هفته زودتر با پایان رساندند.
سه سد تأمین‌کننده آب آشامیدنی موردنیاز ساکنان شهر “لاپاز”، پایتخت این کشور تقریباً خشک‌شده و برنامه جیره‌بندی آب همچنان در این مناطق ادامه خواهد داشت.
بیش از ۱۲۵ هزار خانوار به دلیل کمبود آب دچار مشکل شده‌اند و در برخی مناطق ساکنان تنها هر سه روز یک‌بار از آب آشامیدنی برخوردار می‌شوند.

Yuracare children pumping water from a well in Villa Hermosa, near San Lorenzo, Beni, Bolivia

رئیس‌جمهور بولیوی نیز روز دوشنبه درنتیجه تداوم خشک‌سالی وضعیت اضطراری در این کشور اعلام کرد.
ذخایر آب در بولیوی به حدی محدودشده که بسیاری از مردم تنها به منابع آبی برای نوشیدن دسترسی دارند و ذخیره آبی برای مصارف دیگر ازجمله استحمام و شست‌وشوی لباس وجود ندارد.

احتمال متوقف شدن احیای دریاچه ارومیه به علت عدم تخصیص اعتبارات

نماینده ستاد احیای دریاچه ارومیه در استان آذربایجان شرقی، از عدم تخصیص اعتبار سال ۹۵ احیای دریاچه ارومیه خبر داد و گفت: اگر تا پایان سال اعتبارات تخصیص نیابد عملیات اجرایی متوقف می‌شود.
خلیل ساعی اظهار کرد: یک هزار و ۷۰۰ میلیارد تومان اعتبار موردنیاز در سال ۹۵ از سوی ستاد احیای دریاچه ارومیه درخواست شده بود که با بررسی در هیئت دولت ۳۰۰ میلیارد تومان تصویب شد که متأسفانه تا به امروز این اعتبار تخصیص نیافته است.
وی اضافه کرد: در حال حاضر برخی از ارگان‌های دخیل در احیای دریاچه ارومیه از محل اعتبار سال گذشته که تا تیرماه ۹۵ تعریف‌شده بود، برای احیای دریاچه ارومیه هزینه می‌کنند ولی درصورتی‌که اعتبار سال ۹۵ تخصیص نیابد عملیات احیا متوقف می‌شود.
وی یادآور شد: زحمات زیادی کشیده شده و باید برای ادامه فعالیت‌ها هزینه کنیم، در غیر این صورت دریاچه به وضعیت سابق برمی‌گردد.
1
ساعی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در ستاد احیای دریاچه ارومیه گفت: همگان می‌دانند اگر دولت در بحث دریاچه ارومیه ورود پیدا نمی‌کرد دریاچه خشک می‌شد، از لایروبی رودخانه‌های منتهی به دریاچه تا مدیریت منابع در حومه این دریاچه، همه منجر به بهبود وضعیت دریاچه ارومیه شد.
وی بابیان اینکه در سال جاری، ارتفاع آب دریاچه ارومیه، ۲۰ الی ۳۰ سانتی‌متر، نسبت به سال گذشته افزایش پیداکرده است، گفت: در صورت ادامه عملیات اجرایی وضعیت بهتر نیز خواهد شد.

کاهش ۳۶ درصدی ورود روان‌آب به سدهای کشور

میزان ورودی روان‌آب ها و جریان‌های سطحی به سدهای کشور، از ابتدای سال آبی جاری در مقایسه با مدت‌زمان مشابه در سال گذشته، ‌۳۶ درصد کاهش داشته است.
به گزارش خبرگزاری فارس، بر اساس آخرین اطلاعات شرکت مدیریت منابع آب ایران، از ابتدای مهرماه سال آبی جاری تا ۱۹ آبان ماه، میزان روان‌آب‌ها و جریان‌های سطحی ورودی به سدهای کشور، با ۳۶ درصد کاهش به یک میلیارد و ۹۴۰ میلیون مترمکعب رسید.
بر اساس این گزارش، حجم روان‌آب‌های ورودی به سدهای کشور در مدت مشابه در سال قبل، ۳ میلیارد و ۶۰ میلیون مترمکعب بوده است.
بنابراین گزارش، آخرین آمار اعلام‌شده از سوی شرکت مدیریت منابع آب ایران حاکی از آن است که ۴۶ درصد مخازن سدهای کشور در سال جاری پر است.
گفتنی است: ظرفیت کل مخازن سدهای کشور در سال جاری بالغ‌بر ۴۹ میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب است.
بنابراین گزارش؛ حجم مخازن سدهای کشور نیز که در سال گذشته، ۱۸ میلیارد و ۷۰۰ میلیون مترمکعب بوده است، با ۲۲ درصد افزایش، در سال جاری به ۲۲ میلیارد و ۷۸۰ میلیون مترمکعب رسیده است.
همچنین میزان برداشت از سدهای کشور نیز با ۲۷ درصد افزایش نسبت به مدت مشابه در سال گذشته، از ۳ میلیارد و ۱۶۰ میلیون مترمکعب سال گذشته، به ۳ میلیارد و ۹۹۰ میلیون مترمکعب رسید.