نوشته‌ها

سرمایه گذاری یک میلیارد یورویی برای مقابله با آلودگی هوا در آلمان

دولت آلمان برای کاهش آلودگی هوا یک میلیارد یورو سرمایه‌گذاری می‌کند.

 

آنگلا مرکل صدر اعظم آلمان گفت: دولت این کشور در سال ۲۰۱۸ این یک میلیارد یورو را به تمامی شهرها و روستاها اختصاص می‌دهد. این اقدام بخشی از تلاش‌ها برای آن است که رفت و آمد و تردد خودروها با محیط زیست سازگارتر شوند.

 

قرار است بودجه در نظر گرفته شده برای تامین اتوبوس‌های برقی، ایستگاه‌های شارژ برقی و تاسیس زیرساخت‌های سازگار با محیط زیست اختصاص داده شود تا میزان آلودگی هوا کاهش پیدا کند.

 

به گزارش راشاتودی، در بسیاری از شهرهای آلمان ممنوعیت رانندگی اعمال می‌شود زیرا آلودگی هوا در اغلب مواقع بالاتر از حداکثر حجم توصیه شده‌ است و دلیل آن دود خودروهاست./ایسنا

ساخت نخستین نیروگاه تصفیه دی اکسید کربن در ایسلند

تحقیقات دانشمندان نشان می‌دهد که میزان دی اکسید کربن در جو زمین به قدری افزایش یافته که حتی توقف تولید این ماده سمی هم نمی‌تواند مانع افزایش دما شود بلکه باید از میزان آن کاسته شود. خوشبختانه اجرای این پروژه حالا یک گام به واقعیت نزدیک‌تر شده است.

 

بر این اساس شرکت‌های «Climeworks» و «Reykjavik Energy» نیروگاهی را راه‌اندازی کرده‌اند که میزان انتشار کربن دی اکسید آن منفی است. به عبارت دیگر میزان دی اکسید کربنی که این نیروگاه از جو می‌گیرد، بیش از مقداری است که وارد جو می‌کند.

 

 

این نیروگاه زمین گرمایی که در ایسلند قرار دارد از یک ماژول Climeworks و گرمای زمین برای تزریق CO2 موجود در جو به آب و ارسال آن به اعماق زمین استفاده می‌کند. بدین ترتیب کربن دی اکسید در اعماق زمین به کربنات تبدیل می‌شود که برای محیط زیست بی‌ضرر است. هزینه تصفیه هر تن دی اکسید کربن در این نیروگاه حدود صد دلار برآورد شده است.

 

با اینکه این روش در حال حاضر عملی شده اما گسترش آن ممکن است سال‌ها به طول بینجامد، در عین حال کاهش هزینه تصفیه کربن (هزینه تصفیه هر تن کربن در سال ۲۰۱۱ چند صد دلار تخمین زده شده بود)، تصویب قوانینی برای ممنوعیت تولید خودروهای با سوخت فسیلی و افزایش مشارکت چین در فعالیت‌های زیست محیطی می‌تواند نوید دهنده آینده‌ای روشن‌تر برای کره زمین باشد./ دیجیاتو

ساخت ۳۰۰ گلدان با لاستیک‌های بازیافتی در شیراز

یک زوج هنرمند با استفاده از لاستیک‌های بازیافتی ۳۰۰ گلدان ساخته‌اند که قرار است به مدارس شیراز تحویل داده شود.

روح‌الله خوشبخت، رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری شیراز گفت: این سازمان در سال گذشته بیش از ۷۸۰ تن و در شش ماهه نخست سال جاری نیز حدود ۴۵۰ تن لاستیک را از سطح شهر جمع‌آوری کرد.

 

 

آقای خوشبخت افزود: با توجه به اینکه تجزیه لاستیک در طبیعت سال‌ها طول می‌کشد و علاوه بر آن آلودگی آب، خاک و هوا را در پی دارد و همچنین می‌تواند سلامت انسان‌ها و دیگر موجودات را تهدید کند، بنابراین به گونه‌ای عمل کرده‌ایم که از دفن لاستیک که قابلیت استفاده مجدد را دارد، جلوگیری گردد تا در پی آن محیط زیست نیز حفظ شود.

خوشبخت گفت: لاستیک‌های جمع‌آوری شده از سطح شهر توسط سازمان مدیریت پسماند به پیمانکاران که در این حوزه فعالیت می‌کنند فروخته می‌شود که پس از خرد شدن و انجام فرآیندهای خاص به کالاهایی مانند کف‌پوش پارک‌ها تبدیل می‌گردد.

 

 

رئیس سازمان مدیریت پسماند اضافه کرد: فرآیند بازیافت و تبدیل لاستیک به کالاهای جدید نیاز به استفاده از انرژی دارد اما در صورتی که بتوانیم از این کالاها با کمترین تغییر، وسایل جدیدی تولید کنیم، در مصرف انرژی صرفه‌جویی به عمل آورده‌ایم بنابراین با توجه به بازدید به عمل آمده از محل سکونت زوج هنری در شیراز که با استفاده از مواد قابل بازیافت «کوچه سبز» را ایجاد کرده بودند، این سازمان در مرحله اول با به کارگیری از خلاقیت این زوج هنرمند و استفاده از لاستیک‌های فرسوده جمع‌آوری شده از سطح شهر، تعداد ۳۰۰ گلدان تولید نموده که بر اساس تفاهم‌نامه منعقد شده بین شهرداری شیراز و اداره کل آموزش و پرورش فارس، این گلدان‌ها به ۳۰۰ مدرسه دولتی شیراز تحویل داده می‌شود./ آبان پرس

آغاز پرواز هواپیماهای هیبریدی برقی از سال ۲۰۲۲

شرکت نوپای Zunum Aero که از حمایت بوئینگ و جت بلو برخوردار است، از تولید هواپیماهای هیبریدی برقی تا سال ۲۰۲۲ خبر داده است.

به گزارش یاهو، این شرکت در حال طراحی هواپیماهای کوچک برقی با ظرفیت ۱۲ مسافر است. این اولین بار است که یک شرکت تجاری برنامه‌ای عملیاتی برای تولید چنین هواپیماهایی را به طور رسمی اعلام می‌کند.

تولید هواپیماهای کم مصرف و کم سروصدای برقی باعث خواهد شد آن‌ها بتوانند در ارتفاع کمتر و در مسیرهای مستقیم‌تری بر فراز شهرها پرواز کنند و لذا هزینه سفرهای هوایی به میزان چشمگیری کاهش می‌یابد. این امر زمان پروازها را هم کمتر می‌کند و باعث می‌شود هواپیماها قادر به نشستن در فرودگاه‌های کوچک‌تر و ساده‌تری باشند.

کارشناسان معتقدند در آینده نه چندان دور استفاده از سوخت‌های فسیلی در هواپیماها به تدریج حذف می‌شود و این امر انقلابی در صنعت حمل و نقل هوایی ایجاد می‌کند.

هواپیماهای برقی Zunum می‌توانند حداکثر ۱۱۲۵ کیلومتر را طی کنند و سرعت آن‌ها به ۵۵۰ کیلومتر در ساعت می‌رسد. هواپیماهای یادشده تا ۸۰ درصد کمتر محیط زیست را آلوده می‌کنند و با استفاده از آن‌ها زمان پرواز از بوستون به واشنگتن از ۴ ساعت و ۵۰ دقیقه به ۲ ساعت و نیم کاهش می‌یابد./فارس

آغاز فصل آلودگی هوا در کلانشهرهای کشور

فصل پاییز آغاز بروز پدیده وارونگی هوا و افزایش آلودگی در کلان‌شهرهای کشور است. در فصول سرد سال از آنجا که لوازم گرمایشی منازل نیز به منابع آلودگی افزوده می‌شوند و شرایط دمای هوا امکان بروز پدیده وارونگی هوا را تشدید می‌کند، بیش از هر زمان دیگری شاهد مشکلات ناشی از آلودگی هوا هستیم.

با شروع فصل مدرسه و آغاز ترددهای بیشتر در شهر به همراه تغییرات دمایی هوا که با راه‌اندازی لوازم گرمایشی در منازل همراه است، عموما شاهد پدیده وارونگی هوا هستیم. در حالت عادی و از لحاظ فیزیکی، هوای گرم به سمت بالا و هوای سرد به دلیل سنگینی به سمت پایین حرکت می‌کند. در اوایل روز و هنگام طلوع خورشید لایه‌های زمین به دلیل برخورد اشعه‌های نور خورشید گرم‌تر از لایه‌های زیرین می‌شود. با شروع روز و آغاز فعالیت‌های انسانی و مصرف سوخت، دمای هوای سطح زمین زیاد می‌شود. این هوای گرم هنگام صعود و حرکت به سمت بالا یا هنگام جا به جایی به‌وسیله باد با لایه‌ای هم‌دما از هوا که توسط تابش خورشید در طبقات فوقانی جو تشکیل شده، برخورد می‌کند و این مسئله مانع صعود و تبادل هوا می‌شود. نتیجه آن تشکیل یک سطح پوششی بالای شهر است که با گذشت زمان و افزایش فعالیت‌های انسانی و به دلیل حبس هوا در زیر این لایه، مواد آلاینده تولید شده در سطح زمین باقی مانده و بالا نمی‌روند. در نتیجه وقوع پدیده وارونگی هوا بسیاری از شهروندان دچار مشکلات تنفسی می‌شوند. به گفته مسئولان سازمان حفاظت محیط زیست تردد بیش از حد خودروهای شهری، وسایل گرمایشی خانگی، افزایش تعداد خودروهای فرسوده در شهرها و فعالیت کارخانه‌ها و معادن شن و ماسه و نیروگاه‌های مازوت سوز بر افزایش حجم آلودگی هوای کلان‌شهرها و بروز پدیده وارونگی هوا بسیار تأثیرگذار هستند. به همین دلیل سازمان حفاظت محیط زیست در دوره ریاست معصومه ابتکار برای جلوگیری از آلودگی هوای کلان‌شهرها بحث تعطیلی پاییزه مدارس را پیگیری کرد که این طرح به تصویب مجلس نرسید.

یکی از راهکارهایی که توسط عیسی کلانتری برای مقابله با آلودگی هوای کلان‌شهرها مورد تأکید قرار گرفته است، کنترل وسایل نقلیه فرسوده، به‌ویژه وسایل نقلیه گازوئیل سوز است. به گفته رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ۵۰ درصد آلودگی هوای کلان‌شهری نظیر تهران به دلیل تردد خودروهای دیزلی با عمر بالای ۵۰ سال به وجود می‌آید. کلانتری قصد دارد، تردد این خودروها در تهران را در صورت امکان ممنوع کند.

افزایش تعداد لوازم حمل و نقل عمومی راهکاری است که در تمام برنامه‌های مقابله با آلودگی هوای کلان‌شهرها گنجانده شده است. با افزایش تعداد اتوبوس، خطوط مترو و تاکسی با ایجاد سهولت در تردد شهروندان، از تعداد خودروهای تک سرنشین کاسته شده و حجم ترافیک بهبود می‌یابد. به این ترتیب آلودگی هوا نیز کمتر خواهد شد. به گفته سخنگوی فراکسیون مدیریت شهری و روستایی مجلس در راستای اجرای این هدف، به زودی هزار واگن به سیستم حمل و نقل ریلی تهران افزوده خواهد شد.

صدیف بدری درگفت وگو با خانه ملت، با اشاره به اظهارات شهردار تهران مبنی بر ورود هزار واگن طی برنامه‌ای مشخص به ناوگان مترو، گفت: مدیریت شهری در دوره گذشته اقدامات موثری را در راستای توسعه خطوط مترو در تهران انجام داد، ضمن اینکه خوشبختانه پیشرفت‌های قابل قبولی نیز در طی چند سال گذشته در راه‌اندازی خطوط مختلف مترو در پایتخت حاصل شد؛ اما مهم‌ترین مشکل در حمل و نقل زیرزمینی در حال حاضر کمبود واگن‌های مترو است.

نماینده مردم اردبیل در مجلس شورای اسلامی، با بیان اینکه برای استفاده بهینه از ظرفیت مترو باید توسعه ناوگان و کمک به افزایش تعداد واگن‌ها در دستور کار قرار گیرد، افزود: برای استفاده بهتر مردم از مترو با هدف کاهش ترافیک درون شهری مدیران شهری باید برنامه‌ریزی‌های لازم را در جهت افزودن واگن‌های لازم به خطوط مترو صورت دهند، بنابراین ورود هزار واگن به سیستم حمل و نقل عمومی راهکار موثری برای کاهش مشکلات مترو است؛ البته دولت نیز در این خصوص باید به تعهدات خود عمل کند.

وی با تأکید بر اینکه دولت باید در اختصاص هزار واگن به مترو برنامه‌های عملیاتی مورد را نظر را اجرایی کند، به عدم اجرای وظایف دولت طی پنج سال گذشته اشاره کرد.

نیروگاه‌های مازوت سوز هم در کلان‌شهرهای کشور مشکل ساز هستند. اصولا در فصل سرد سال، اولویت وزارت نفت تامین نیازهای انرژی منازل است به همین دلیل سوخت گاز در اختیار نیروگاه‌ها قرار نمی‌گیرد و این واحدها برای تولید برق سوخت مایعی به نام مازوت می‌سوزانند. مصرف این سوخت برای کلان‌شهرها عموما مشکل‌ساز است. رئیس جدید سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرده است که از طریق رایزنی با وزیر نفت، قرار است نیروگاه شهید رجایی تهران در پاییز و زمستان امسال از سوخت مازوت استفاده نکند تا مشکل آلودگی تهران کاهش یابد.

لوازم گرمایشی منازل اگر استاندارد شوند، از حجم ذرات معلق در هوا کاسته می‌شود و بهتر است پاییز امسال قبل از راه‌اندازی لوازم گرمایشی منازل، از استاندارد بودن آن‌ها اطمینان حاصل کنیم./ایانا

فرسایش خاک ایران ۴ برابر دنیا

فرسایش خاک ایران یکی از جدی‌‌ترین معضلات کنونی محیط‌ زیست کشور است. خاکی که برای تولید هر یک سانتی‌متر آن بیش از ۵۰۰ سال زمان نیاز است به راحتی در اثر عوامل طبیعی و سهل‌انگاری‌های انسانی از بین می‌رود.

آمار و ارقام منتشر شده از میزان فرسایش خاک اگرچه متفاوت اما نگران‌کننده است. بر پایه آمارها، سالانه حدود دو میلیارد تن از خاک حاصلخیز ایران دچار فرسایش می‌شود؛ رقمی ۴ برابر فرسایش خاک در کشورهای جهان.

انتشار آمارهای نگران‌کننده از میزان فرسایش در کشور و هشدار کارشناسان محیط‌زیست در فضای رسانه‌ای در سال‌های اخیر منجر به تدوین لایحه خاک در دولت یازدهم شد. این لایحه که هنوز در صف تصویب به سر می‌برد، مدیریت خاک را از نظر فرسایش و آلودگی مورد توجه قرار می‌دهد و باعث داشتن نگاهی قانونمند به مقوله حفاظت از آن می‌شود.

حجت‌الاسلام حسن روحانی، رییس‌جمهوری نیز در سخنرانی خود در جلسه رأی اعتماد به وزیران پیشنهادی دولت دوازدهم، از برنامه دولت در زمینه مقابله با فرسایش خاک سخن گفت.

روحانی عنوان کرد: اگرچه آگاهی نسبت به مدیریت منابع آب عمومی‌‌تر شده اما منابع خاک کشور نیز به دلیل الگوی توسعه، عقب‌‌ماندگی‌‌های فناوری و بسیاری علل دیگر در معرض فرسایش شدید است. ادامه این وضعیت کشور را با بحران‌های زیادی از جمله تشدید مسأله ریزگردها، بیابان‌زایی شدیدتر، کاهش امنیت غذایی و بیکاری فزاینده مواجه خواهد ساخت.

توجه و برنامه ویژه دولت دوازدهم به مسأله فرسایش خاک، نگاهی به عوامل و راهکارهای کاهش این معضل را در چند نکته ضروری می‌سازد:

۱. فرسایش خاک در ایران تحت تأثیر عوامل متعدد طبیعی و انسانی صورت می‌گیرد. بارندگی شدید، وجود شیب تند در نواحی کوهستانی، فقر پوشش گیاهی و خشک بودن خاک از جمله عوامل فرسایش در مناطق کوهستانی و دشت‌ها هستند. از طرفی، تغییر اقلیم، بهره‌برداری‌های بی‌رویه انسان از طبیعت، تخریب پوشش گیاهی در اثر چرای خارج از ظرفیت دام، کشاورزی سنتی و غیراصولی، جنگل‌زدایی، کم‌آبی و قرار گرفتن ایران روی کمربند فرسایشی جهان دیگر عوامل تشدیدکننده فرسایش خاک در کشور به شمار می‌روند.

سودای قطع درختان و تجارت پرسود چوب بخش عظیمی از جنگل‌های ایران را از بین برده است. تلاش‌های دولت یازدهم برای حفظ جنگل‌ها و منابع طبیعی ایران منجر به تنظیم طرحی با هدف استراحت جنگل‌ها و تغییر نوع فعالیت‌های بهره‌برداری از این منابع شد. پیش‌تر نیز مصوبه‌‌ای نیز در اواخر سال ۱۳۹۲ تصویب شد که براساس آن برداشت از جنگل‌های طبیعی فقط به درختان آسیب‌دیده، فرسوده و افتاده منحصر می‌شود. از طرفی، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور نیز در حال حاضر، برنامه‌های مناسبی را برای تغییر الگوی مصرف چوب و عدم بهره‌برداری از جنگل‌ها در دستور کار دارد. اقداماتی از این دست باعث پایداری و جلوگیری از شسته شدن خاک در اثر سیلاب و روان آب خواهد شد و تا اندازه زیادی فرسایش خاک در کشور را مانع خواهد شد. چرای دام‌ها و غلبه دامداری سنتی در برخی مناطق ایران آسیب‌های جدی به پوشش گیاهی کشور وارد ساخته است.

به باور برخی کارشناسان محیط‌زیست، چرخه کاشت، داشت و برداشت در ایران به شکلی ناقص اجرا می‌شود؛ یعنی داشت و برداشت در روند زراعی صورت می‌گیرد اما شاهد کاشت درختان و پوشش گیاهی نیستیم. همین مسأله باعث از هم‌گسیختی سطح خاک شده که به راحتی در اثر بارش باران یا وزش باد از زمین به هوا برخاسته می‌شود.

کشاورزی مبتنی بر اصول سنتی در ایران از عوامل فرسایش خاک در کشور به شمار می‌رود. باقی ماندن آب روی زمین به مدت طولانی، آبیاری زمین‌های شیب‌دار در مناطق کوهستانی و شسته شدن خاک، نبود تناسب میان کشت دیم و شرایط بارندگی و شخم نامناسب در زمین‌های شیب‌دار فرسایش خاک در مناطق کشاورزی را افزایش داده است.

۲. فرسایش خاک که رخ می‌دهد، آب‌ها گل‌آلود می‌شود، عمر سد‌ها و مخازن کم می‌شود، حجم سد‌ها به دلیل رسوبات فراوان کاهش می‌یابد، خاک حاصلخیز اسیر دست باد می‌شود و زمین‌های کشاورزی قابلیت کشت را از دست می‌دهند. همچنین، این بحران تقریباً تازه به شکل‌های دیگرِ شکاف یا فروچاله نیز بروز یافته است. بسیاری از دشت‌های اطراف تهران و استان‌های مرکزی کشور اسیر پدیده خطرناک فروچاله شده‌اند.

فرسایش بالای خاک در کشور باعث شده تا بسیاری از عرصه‌های خاکی ایران ظرفیت‌های بیولوژیکی و قابلیت کاشت حتی یک درخت را از دست بدهند. همچنین، خاک بسیاری از مناطق ایران در معرض شدید فرسایش بادی قرار دارد. تشدید خشک‌سالی و کم‌آبی به ویژه در مناطق مرکزی ایران به همراه وزش بادهای شدید در این مناطق، گرد و غبار و طوفان‌های شن را به همراه داشته است. این معضل زندگی عادی مردم برخی نواحی را مختل ساخته است تا جایی که عده‌ای مجبور به ترک محل سکونت خود شده‌اند. این در حالی است که وجود پوشش گیاهی مناسب در این مناطق مانع باد بردگی ذرات و فرسایش خاک خواهد شد.

۳. ایران از معدود کشورهای منطقه است که از حیث منابع خاکی غنی است. همین مسأله باعث شده تا خاک حاصلخیز ایران در توبره قاچاقچیان به یغما برده شود. معصومه ابتکار، رییس قبلی سازمان حفاظت محیط‌زیست برای نخستین بار به‌طور رسمی از قاچاق خاک ایران به کشورهای همسایه پرده برداشت. از سوی دیگر، برآورد‌ها از نابودی هکتار‌ها اراضی کشاورزی ایران حکایت دارد. در سال‌های گذشته بسیاری از این اراضی در اثر فرسایش خاک و خشک‌سالی از بین رفته و ظرفیت‌های کشت را از دست داده‌اند. کاهش تولید محصولات کشاورزی از پیامدهای این معضل خواهد بود. قرار گرفتن پیامدهای ناشی از فرسایش خاک در ایران در کنار زمان مورد نیاز برای تشکیل یک سانتی متر از خاک، بر ضرورت مقابله با این چالش مهم زیست‌محیطی اضافه می‌کند.

۴. تدوین لایحه حفاظت از خاک و اختصاص برنامه ویژه به مسأله فرسایش در دولت دوازدهم امید تازه‌ای در دل مسئولان و دوستداران محیط‌زیست برای مقابله با این معضل تخریب‌کننده ایجاد کرده است. در یکی از بندهای این لایحه بر پیشگیری و کنترل تخریب، فرسایش خاک و تبعات آن (کاهش حاصلخیزی، تولید، رسوب و آلودگی منابع آب و تقطیر آن) تأکید شده است. از نگاه کارشناسان تصویب این لایحه کمک قابل توجهی به بیابان‌زدایی و کاهش فرسایش خاک در کشور خواهد کرد.

حل مسائل زیست‌محیطی بدون همکاری‌های میان سازمانی و انسجام مدیریتی امکان‌پذیر نخواهد بود. نبود انسجام سازمانی و استفاده نکردن از تجارب گذشته باعث صرف هزینه‌های بی‌فایده در این راه شده است. راهکار جدی و کارآمد مبارزه با بیابان‌زایی و فرسایش خاک، ایجاد انسجام و عملکرد هماهنگ سازمان‌های دولتی و مردم نهاد (سمن‌ها) است. از طرف دیگر، همکاری و اجماع سازمان‌ها در اجرای پروژه‌ها در کنار به‌کارگیری نیروهای بومی به مراتب راهکار پایدارتری خواهد بود. صرفه‌جویی در مصرف آب و مدیریت درست منابع آبی نیز عامل عمده‌ای برای حفظ منابع خاکی ایران است.

چالش‌های امنیتی آب برای ایران

مرکز پژوهشی آرا در گزارش «دولت یازدهم، چالش آب و تهدید امنیت ملی در ۲۰ سال آینده: مروری بر اقدامات صورت گرفته» که توسط اندیشکده اسرا گردآوری شده است به بررسی این موضوع در کشور، پرداخت.

در این گزارش راهبردی آمده است: به طور کلی در ارتباط با بحران آب می‌توان گفت چالش‌هایی در حوزه منابع آب در کشور وجود دارد که این امر را با دشواری‌های متعددی همراه می‌کند.

برای مثال در رابطه با برخی از عوامل این چالش‌ها می‌توان گفت: در حالی که نیمه غربی کشور (حوزه‌های آبریز دریای خزر، ارومیه، کرخه و کارون) حدود ۷۰ درصد از کل منابع آب تجدید شونده را شامل می‌شود، جمعیت ساکن در آن‌ها حدود ۵۰ درصد جمعیت کل کشور را تشکیل می‌دهد (توزیع نامناسب مکانی)، بیش از ۵۰ درصد از کل منابع آب تجدید شونده کشور در فصل غیر زراعی مشاهده شده است (توزیع نامناسب زمانی)، برداشت از آب‌های زیرزمینی در سطح ملی هم اکنون از سقف مجاز بهره‌برداری عبور نموده و در شرایط حاضر برخلاف امکانات در برخی از نقاط کشور برای توسعه، برداشت اضافی از ذخیره ۶ میلیارد متر مکعب در سال است.

علاوه بر عوامل محیطی (شامل میزان بارش، نوع بارش، گرم شدن کره زمین، تغییر اقلیم و نیز تغییر نوع بارش که موجب کاهش میان آب سالم قالب استحصال گردیده است)، عوامل درونی و مصرف کنندگان نیز عاملی برای تهدید منابع آبی کشور به شمار می‌آیند.

الف-مصرف شرب و بهداشت: جمعیت و مصرف هر دو متغیرهایی هستند که همواره تغییر می‌یابند. جمعیت کشور ما طی سال‌های اخیر افزایش یافته است. آهنگ رشد تقاضای جهانی آب در کشور ما نیز برای انواع مصارف آب مصداق دارد؛ به گونه‌ای که موجب شده ۷۱ درصد از منابع تجدید شونده آب به خدمت گرفته شود. با فرض اینکه باروری در کشور ثابت بماند جمعیت کشور ایران در سال ۱۳۹۶ برابر ۸۰ میلیون نفر و در سال ۱۴۰۰ به میزان ۸۴ میلیون نفر خواهد رسید؛ که در آن صورت با توجه به ثابت بودن میزان مصرف سرانه به میزان ۹۲ متر مکعب در سال، میزان آب شرب مورد نیاز حداکثر ۷/۹ میلیارد متر مکعب خواهد بود.

 

ب- مصرف صنعت و خدمات: بخش‌های صنعت و خدمات نیز هرکدام سهم ویژه‌ای- چه در میزان مصرف و چه در بعد کیفیت آب- دارند. مصرف آب بخش صنعت کشور حدود یک میلیارد متر مکعب در سال است که حدود ۶۰ الی ۷۰ درصد آن به صورت فاضلاب‌های صنعتی در محیط زیست تخلیه می‌شود. بر اساس اطلاعات سال ۱۳۷۹ مرکز آمار ایران، غالب صنایع در بخش‌هایی از کشور متمرکز شده که این موضوع زمینه ساز مشکلات زیست محیطی متعدد در این نواحی بوده است. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد پیامدهای افزایش مصرف آب در بخش صنعت باعث بروز آلودگی‌های پیچیده‌تری است که مستلزم تصفیه‌های تکمیلی و پیشرفته‌تری خواهد بود. در نتیجه به دلیل وجود سهم یارانه‌ای در بخش صنعت، تصفیه فاضلاب‌ها با دقت لازم و استمرار در آن صورت نمی‌گیرد و معمولاً آب به عنوان یارانه اصلی در این مقوله حساب می‌آید. ضعف فناوری و فرسوده بودن صنایع و همچنین دولتی بودن عمده صنایع کشور که امکان برخورد با صنایع آلاینده- به ویژه صنایع آلاینده منابع آبی- را با مشکل مواجه می‌نماید، از دیگر نارسایی‌های این بخش است.

میزان مصرف آب در صنعت در سال ۱۳۷۵ برابر ۰/۹ میلیارد متر مکعب بوده و در سال ۱۳۸۰ به میزان ۱/۱ میلیارد متر مکعب بوده است. با توجه به سرمایه‌گذاری‌های بسیار زیادی که در ارتباط با صنایع مادر در کشور صورت گرفته و هنوز به بهره‌برداری نرسیده، پیش‌بینی می‌شود نیاز آبی بخش صنعت در سال ۱۴۰۰ برابر ۲ میلیارد متر مکعب باشد.

 

ج- مصرف کشاورزی: عمده‌ترین مصرف کننده آب، بخش کشاورزی است؛ به طوری که این بخش در سال ۱۳۸۰ میزان آب مصرفی خود را که ۸۶ درصد آب استحصالی کشور بود به صورت ۴۶ درصد از آب‌های سطحی و ۵۴ درصد از آب‌های زیرزمین تأمین کرده است (دفتر محیط زیست و توسعه پایدار وزارت جهاد کشاورزی، ۱۳۸۲). در ایران از ۳۷ میلیون هکتار اراضی قابل کشت، تنها ۱۹/۵ میلیون هکتار آن زیر کشت بوده که ۸/۹ میلیون هکتار آن به صورت آبی و ۶/۶۴ میلیون هکتار آن به صورت دیم کشور می‌شود و۴/۵ میلیون هکتار آن سالانه آیش است (آمارنامه کشاورزی، ۸۵-۸۴). میزان مصرف آب در بخش کشاورزی در سال ۷۵ برابر ۸۱/۴ میلیارد متر مکعب بوده و این رقم در سال ۱۳۸۰ معادل ۸۶ میلیارد متر مکعب بوده است.

با توجه به اینکه میزان مصرف سرانه آب در بخش کشاورزی در سال ۷۵ برابر ۱۳۵۶ متر مکعب بوده و همین سهم در سال ۸۶ به میزان ۱۳۲۳ متر مکعب رسیده است، یکی از دلایل آن می‌تواند کاهش منابع آبی و یا افزایش راندمان آب در مزرعه و احیاناً افزایش واردات و یا کاهش صادرات بوده باشد که پرداختن به این موضوع خود می‌تواند موضوع یک مطالعه جداگانه باشد؛ ولی در هر صورت با فرض اینکه جمعیت کشور در سال ۱۳۹۵ به میزان ۸۰ میلیون نفر خواهد شد، کاهش واردات در راستای سیاست‌های اقتصاد مقاومتی صورت پذیرد، همچنین افزایش راندمان آبیاری درصد در سطح مزرعه صورت پذیرد و در پی آن با در نظر گرفتن میزان سرانه آب کشاورزی ۱۳۰۰ متر مکعب در سال، میزان آب مورد نیاز کل بخش کشاورزی برابر ۱۱۲ میلیارد متر مکعب در سال خواهد بود. تمامی این موارد نشان از بحرانی‌تر شدن وضعیت کشور در حوزه آب دارد.

مهم‌ترین عامل تاثیرگذار بر این وضعیت چگونگی و نحو مدیریت منابع آب در کشور است. مدیریت سیستم‌های منابع آب را می‌توان با سه زیرسیستم مرتبط تشریح نمود که شامل زیرسیستم سازمانی-اداری، زیرسیستم اقتصادی-اجتماعی و زیرسیستم منابع آب می‌باشند. در سیستم‌های کلان منابع آب، زیرسیستم سازمانی-اداری نقش اصلی را در مطالعه‌ها، توسعه، تخصیص، مدیریت و برنامه‌ریزی منابع آب ایفا می‌نماید. قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری نیز در قلمرو فعالیت‌های زیرسیستم سازمانی-اداری محسوب می‌شوند.

مشکلات آبی ایران در حال آسیب زدن به اقتصاد ملی این کشور است. ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی ایران حاصل فعالیت بخش کشاورزی است که نزدیک به یک چهارم نیروی کار ایران را نیز در استخدام خود دارد. به علاوه فعالیت این بخش، از امنیت غذایی ملی نیز پشتیبانی می‌کند؛ فاکتوری که به سبب آرمان انقلاب اسلامی برای دفاع از حق مستضعفان، اکنون از اولویت بالایی در سیاست‌های داخلی برخوردار است. در حقیقت نیز تهران با راهبردی دوگانه برای پیشبرد خودکفایی در تولید محصولات اساسی از طریق افزایش هم‌زمان عرضه و تقاضا، اقدام به اختصاص یارانه‌ای مساوی به تولیدکننده و مصرف‌کننده کرده است.

با این حال، اکنون امنیت غذایی ایران در خطر است، زیرا بخش کشاورزی با اختصاص ۹۲ درصد از کل مصرف آب کشور به خود، تنها در حدود ۶۶ درصد نیاز غذایی ۷۹ میلیون نفر جمعیت ایران را تولید می‌کند. تهران ناچار از وارد کردن ۳۷ درصد باقیمانده است؛ و تشدید تنش آب خطر کاهش بیشتر توان تولید بخش کشاورزی را هشدار می‌دهد که به نوبه خود منجر به افزایش هزینه واردات و وخیم‌تر کردن فشارهای مالی خواهد شد. در حقیقت، نیازهای بخش کشاورزی، اکنون حتی در حال صدمه زدن به امنیت غذایی کشور است. برای مثال خاک برخی مناطق، چون دشت مرکزی کاشان، به سبب برداشت بیش از اندازه از آب‌های زیرزمینی که منجر به تحلیل رفتن سفره‌های آب شده است، به شوره‌زاری بدل شده و امکان کشاورزی در این مناطق کاملاً از بین رفته است.

میزان خسارات ناشی از تنش آب، بیابان‌زایی و آلودگی می‌تواند در بلندمدت منجر به ایجاد مشکلات تضعیف‌کننده‌ای برای اقتصاد کشور شود. طبق برآورد بانک جهانی، هزینه سالانه تخریب محیط‌زیست در ایران، هم‌اینک نیز به میزان هولناک ۵ تا ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی رسیده است. در مقایسه، به گفته اداره حسابرسی دولت آمریکا تحریم‌های طاقت‌فرسای واشنگتن و جامعه بین‌المللی، در سال ۲۰۱۲ تنها توانستند ۴/۱ درصد از تولید ناخالص داخلی ایران را کاهش دهند؛ و با گذشت زمان، این منابع ارزشمند بیشتر تحلیل رفته، حاصلخیزی بیشتر کاهش یافته و سلامت عمومی بیش از پیش آسیب خواهد دید.

 

راهکارهای موقت برای حل این مشکل

 

امروزه راهکارهای گوناگونی در محافل علمی و تصمیم گیری می‌شود که به نظر می‌رسد بدون تبعات بلندمدت آن‌ها مطرح شده‌اند. دو مورد از این راهکارها سیاست‌های کنترل جمعیت و آب مجازی است که در ادامه به اجمال مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

۱-کنترل و محدود سازی جمعیت

یک دیدگاه منطقی در خصوص راهکارهای مقابله با کمبود آب در کشور وجود دارد. از یک سو می‌بایست با ایجاد زیرساخت‌های مناسب، امکان دسترسی به منابع آبی را بیشتر کرد و از دیگر سو با بهره‌ور‌تر کردن سیستم‌ها و روش‌ها مصرف آب را کاهش داد. کی از نقاطی که از نظر برنامه ریزان حوزه آب حجم بالایی از منابع آبی را به خود اختصاص می‌دهد جمعیت است. از همین رو یکی از پیشنهادهای مطرح شده تحدید نسلی در ایران به منظور کنترل بحران آب است.

در بین صاحب نظران اقتصادی نظریه‌ای وجود دارد که بیان می‌کند که نرخ رشد منابع به شکل هندسی است در حالی که نرخ رشد جمعیت حسابی است بنابراین هرچه جمعیت بیشتر افزایش پیدا کند منابع بسیار بیشتری مورد نیاز است. بر همین مبنا است که تحدید جمعیت به عنوان یک ابزار مهم راهبردی در حوزه مدیریت منابع ملی از جمله آب مطرح می‌شود. پیامدها و ریشه‌های این نوع تفکر منسوخ سابقاً در گزارش راهبردی بررسی بسته سیاسی حوزه جمعیت ارائه شده، اما آنچه که لازم است به آن اشاره شود این مطلب است که محدود سازی جمعیت ممکن است منفعت‌های کوتاه مدت در پی داشته باشد اما تبعات اقتصادی، اجتماعی و امنیتی آن در میان مدت و بلندمدت غیرقابل جبران است.

۲-آب مجازی

آب مجازی که اصطلاحا آب ذخیره شده در کالا نام دارد، آبی است که در مراحل مختلف تولید یک کالا مورد استفاده قرار می‌گیرد.

  • آب مورد نیاز واقعی برای تولید یک مقدار معین از یک محصول در محل تولید مربوطه است.
  • آبی که برای تولید همان مقدار از همان محصول در محلی که محصول نهایتا مورد نیاز است، ضروری است (از منظر مصرف کنندگان)

مقدار آب مورد نیاز برای تولید محصولات کشاورزی علاوه بر کالاهای صنعتی ممکن است به‌طور قابل ملاحظه‌ای بستگی به محل تولید داشته باشد.

به محض اینکه یک محصول کشاورزی با مصرف زیاد آب صادر می‌شود، منطقه صادر کننده فاقد آب مورد نیاز برای تبخیر و تعرق خواهد بود؛ در صورتی که منطقه وارد کننده این مقدار آب را صرفه جویی خواهد کرد. حجم جهانی آب مجازی مبادله شده توسط کالاها در معاملات بین‌المللی، ۱۶۰۰ کیلومتر مکعب در سال است که از این مقدار حدود ۸۰ % به محصولات کشاورزی و بقیه به محصولات صنعتی مربوط می‌شود. مصرف آب مجازی هر نفر بستگی به نوع رژیم غذایی وی (از ۱ متر مکعب در روز) مقدار لازم برای زنده ماندن (تا ۲.۶ متر مکعب در روز برای گیاه خواران و بالای ۵ متر مکعب برای یک رژیم گوشتی) متفاوت است.

کاربرد اصطلاح آب مجازی در ادبیات مدیریت منابع آب در سطح بین‌المللی، عمری حدودا چهل سال داشته و برای نخستین بار در دهه ۷۰ در مجامع پژوهشی و دانشگاهی ایران به کار گرفته شده است؛ اما متاسفانه علی رغم انجام پژوهش‌هایی ارزشمند در این حوزه، هنوز در حوزه تصمیم سازی و سیاست‌گذاری چنانچه شایسته است مورد توجه و اهتمام نبوده است و سیاست معینی در خصوص صادرات و واردات آب مجازی اعمال نشده است. ایران به دلیل واردات گسترده محصولات کشاورزی و دامی در سال‌های اخیر، همواره در شمار واردکنندگان آب مجازی جهان بوده است، اما هنوز واردات مواد غذایی با هدف تجارت آب مجازی صورت نمی‌گیرد. در صورتی که واردات هدفمند آب مجازی می‌تواند بخش‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی کشور را تحت تاثیر قرار دهد و امنیت غذایی آن را تضمین کند. منافع حاصل از طرح‌های بلندمدت و کوتاه مدت آب مجازی را می‌توان در دیگر بخش‌های اقتصادی سرمایه گذاری کرد و با بحران آب که در برخی از نقاط کشور آغاز شده و در سایر مناطق نیز در شرف وقوع است، به مقابله پرداخت. در برنامه ششم توسعه جمهوری اسلامی ایران توجه ویژه‌ای به صادرات و واردات آب مجازی شده است.

اما آنچه در سیاست‌های پیشنهادی گفتمان سازان جهانی آب مجازی در سطوح راهبردی حکمرانی مطرح می‌شود با استقلال اقتصادی و سیاسی کشورهای کمتر توسعه‌یافته در تناقض است. برای نمونه بعد از تونی آلن تعدادی از محققان استدلال کردند که مناطق دارای کمبود آب می‌توانند با وارد کردن محصولاتی که دارای میزان آب مجازی بالایی هستند و صادر کردن محصولاتی که میزان آب مجازی بسیار کمی دارند، به سطوح بالایی از کارایی مصرف آب در سطح جهانی دست یابند.

اگر بخواهیم این گزاره سیاستی را در ایران پیاده کنیم، باید محصولاتی چون هندوانه، خربزه، طالبی را به طور وسیع کشت و صادر کنیم زیرا آب مجازی پائینی دارند و به جای آن گوشت قرمز و مرغ و خوراک دام وارد کنیم. حتی در مقایسه گندم، برنج، جو و شکر که همگی کالاهای اساسی هستند با صیفی‌جات اعم از هندوانه، طالبی و خربزه باید اولویت تولید و صادرات را به صیفی‌جات داد و کالاهای اساسی را وارد کرد.

ده پرسش اساسی از رئیس جدید سازمان حفاظت از محیط زیست

عیسی کلانتری رییس سازمان محیط زیست کشور، در برنامه‌ای تلویزیونی با صراحت تمام از تولید و واردات محصولات تراریخته حمایت کرد.

 

موضوع محصولات دست‌کاری شده ژنتیکی موضوعی است که در دنیا مخالفان بسیاری داشته و دارد و نمی‌توان باور کرد که یک مسئول دولتی با این صراحت و بدون ارائه آزمایش‌های لازم مبتنی بر سالم بودن آن‌ها، در مورد بی ضرر بودن آن اظهار نظر کند.

 

توقع فعالان عرصه محیط زیست کشور از کسی که هم اکنون سکان هدایت سازمانی در کشور را به دست داد که باید فقط و فقط دغدغه محیط زیست را داشته باشید و از مواردی که به آن آسیب می‌زند و حتی احتمال بروز آسیب می‌رود تمام قد جلوی آن بایستید.

 

بروز مشکلاتی نظیر بی‌آبی و بحران کمبود آب در کشور محصول سیاست‌های غلطی است که مسئولین از گذشته تاکنون در بخش‌های مختلف بخصوص کشاورزی و صنعت به بار آورده‌اند و نمی‌توان با شعار رفع بحران آب و خشک‌سالی و توسعه و … اذهان مردم را منحرف کرد و به این بهانه مصرف محصولاتی که شائبه آسیب بسیاری دارد را رواج داد.

 

در اینجا به عنوان یک فعال رسانه‌ای در حوزه محیط زیست و سلامت و کسی که هیچ‌گونه ارتباطی با مافیای سم که حضرت‌عالی در مصاحبه‌های خود درباره مخالفان تراریخته‌ها فرمودید، ندارم چندین سؤال و شائبه را مطرح می‌کنم و امید دارم مسئولین دولتی که از منشور حقوق شهروندی رونمایی می‌کنند پاسخگو باشند:

 

۱. آیا شما منکر گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت و یا ارزیابی‌های آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان درباره احتمال بروز تومورهای کلیوی به دلیل استفاده از گلایفوسیت (سم مورد مصرف در محصولات تراژنه) یا بروز سرطان‌های کلیوی، تومورهای پوستی، آسیب به DNA هستید؟

 

۲. وظیفه شما درباره اصل ۵٠ قانون اساسی، پروتکل ایمنی زیستی کارتاهنا، قانون ایمنی زیستی و Precautionary Principal چیست که یک باره نه به عنوان یک فرد خارج سازمان بلکه به عنوان رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در یک برنامه تلویزیونی در خصوص محصولات تراژنه و لزوم تولید و کاشت و مصرف آن‌ها صحبت می‌کنید؟

 

۳. همان‌طور که میدانید در سال‌های گذشته عده‌ای سد سازی را نماد توسعه کشور می‌دانستند، همین موضوع اکنون مورد تائید اکثر مسئولین هست که سد سازی عامل مؤثری در بروز بحران آب در کشور شده است. نمی‌خواهید اندکی تامل کنید چرا که ممکن است در سال‌های آتی حقایقی بر شما آشکار شود و متوجه شوید مضرات این محصولات بسیار زیاد و برای کشور خطرناک است؟

 

۴. آقای کلانتری لطفا چرایی عدم کاشت و حتی واردات این نوع محصولات در کشور سوئیس، عربستان سعودی و روسیه و … را برای ما توضیح دهید. غیر از این است که آن‌ها از بیم بروز آسیب‌های احتمالی این محصولات به سلامت مردم و محیط زیستشان فعلا استفاده و تولید آن را متوقف کرده‌اند؟

 

۵. در حالی که نه وزیر محترم بهداشت و نه وزیر محترم جهاد کشاورزی هرگز به صورت مستقیم این محصولات را تائید نکرده‌اند و همچنین رئیس سابق سازمان حفاظت محیط زیست و مسئولین دولت‌های گذشته هم با ترویج بی ضابطه و بدون ارزیابی مخاطرات این محصولات مخالفت کردند، جنابعالی با کدام علم به یقین مستقیم به دوربین نگاه کرده و از سلامت این محصولات سخن بر زبان میرانید؟

 

۶. آیا استفاده از بذرهای شرکت‌هایی همچون مونسانتو علاوه بر آلودگی زیست محیطی، تهدید ذخایر ژنتیکی کشور و وابستگی کشاورز به آن خلاف اقتصاد مقاومتی که مورد تاکید رهبر انقلاب است، نیست؟

 

۷. آقای کلانتری آیا همان فشارهایی که به گفته خانم معصومه ابتکار رییس سابق سازمان حفاظت محیط زیست برای تائید این محصولات وارد شد به شما هم وارد شده یا اینکه شما خودتان در صدر طرفداران این محصولات هستید؟ لازم است بدانید همین فشارها به اصحاب رسانه و بخصوص بنده برای عدم انتشار هرگونه مطلب درباره محصولات دست‌کاری شده هم وارد شده.

این‌ها شما را به فکر وا نمی‌دارد که اگر محصولی سالم است و مشکلی ندارد چرا باید عده‌ای از انتشار مطالب درباره آن برآشفته شوند؟ هرچند نه من و نه دیگر اصحاب قلم که پا در این عرصه گذاشتیم ذره‌ای از حق مردم به دانستن حقایق کوتاه نیامدیم.

 

۸. چطور می‌شود که سیاست‌های یک سازمان دولتی با تغییر رئیس به یک‌باره با چرخش ۱۸۰ درجه‌ای مواجه شود آیا این سازمان بر اساس سلایق شخصی اداره می‌شود یا مرّ قانون سیاست‌های کلی را مشخص می‌کند؟

 

۹. نظر جنابعالی درباره برنامه ششم توسعه که در آن به صراحت از ممنوعیت هرگونه رهاسازی، تولید و واردات محصولات تراژنه تاکید داشته و بر لزوم اطلاع رسانی پافشاری کرده است، چیست؟

 

۱۰. آقای کلانتری آیا شما متخصص حوزه ایمنی زیستی هستید و با ارزیابی مخاطرات محصولات تراژنه آشنایی دارید که با این قاطعیت از سلامت این محصولات می‌گویید؟ در غیر این صورت مشاوران خود را که چنین اطلاعاتی به شما داده‌اند به مردم معرفی کنید و یا دستور بدهید نتایج بررسی‌ها و آزمایش‌هایی که طبق قانون بر روی این محصولات انجام گرفته برای تنویر افکار عمومی منتشر شود.

در آخر از شما به عنوان رییس سازمانی که باید دغدغه فعالان و دلسوزان محیط زیست را درک کند خواهشمندم که از کارشناسان حوزه ایمنی زیستی سازمان خودتان نظرخواهی کنید و بخواهید به دور از هرگونه فشار و در فضایی آزاد نظر کارشناسی خود را اعلام کنند.

آقای کلانتری صدای مخالفین استفاده از محصولات تراژنه پیش از هرگونه آزمایش و ارزیابی خطر را بشنوید، قبل از اینکه خیلی دیر شود.

 

تدریس کتاب «انسان و محیط زیست» از سال جدید تحصیلی

مدیر کل دفتر آموزش محیط زیست با اعلام این خبر گفت: این کتاب ویژه دانش آموزان پایه یازدهم متوسطه بوده و دبیران کتاب درسی مذکور، تا پیش از آغاز سال تحصیلی جدید، آموزش تدریس آن را فرا خواهند گرفت.

کیومرث کلانتری مدیر کل دفتر آموزش محیط زیست با اعلام این خبر که دبیران کتاب درسی انسان و محیط زیست، تا قبل از آغاز سال تحصیلی جدید، آموزش‌های لازم برای تدریس آن را فرا می‌گیرند، گفت: با توجه به اتمام تدوین کتاب درسی «انسان و محیط زیست» ویژه دانش آموزان پایه یازدهم متوسطه و انتشار نسخه اولیه آن به صورت الکترونیک، دبیران کتاب درسی مذکور، تا پیش از آغاز سال تحصیلی جدید، آموزش تدریس آن را فرا خواهند گرفت.

کیومرث کلانتری افزود: کتاب «انسان و محیط زیست» کتابی مساله محور بوده و دبیران مربوطه باید قبل از تدریس آن به دانش آموزان، آموزش‌های لازم را فراگیرند.

وی ادامه داد: این کتاب برای نخستین بار است که با تعامل سازنده‌ی وزارت آموزش و پرورش و سازمان حفاظت محیط زیست تهیه شده و قرار است از ابتدای سال تحصیلی پیش رو، هر هفته به مدت ۲ ساعت برای دانش آموزان تمامی رشته‌های تحصیلی پایه یازدهم کشور تدریس شود.

مدیر کل دفتر آموزش محیط زیست با بیان اینکه کتاب درسی «انسان و محیط زیست» در مرحله چاپ است، گفت: قرار است از نسخه چاپی آن در اوایل شهریورماه رونمایی شود.

ویژگی‌های رئیس کارآمد برای محیط‌ زیست

این روزها موضوع انتخاب رئیس سازمان محیط‌ زیست به یکی از جدی‌ترین دغدغه‌های گروه‌ها و متخصصان محیط‌ زیست کشور تبدیل شده به طوری که تحلیل‌ها و موافقت‌ها و مخالفت‌ها با گزینه‌های پیشنهادی ریاست این سازمان در فضای مجازی و برخی رسانه‌ها همچنان به مهم‌ترین اخبار محیط‌ زیستی کشور بدل شده است.

عده‌ای معتقدند تخصص و صرف داشتن مدرک محیط‌ زیستی یکی از شرایط کسب کرسی ریاست محیط‌ زیست ایران است و گروهی دیگر معتقدند داشتن عرق و علاقه به محیط‌زیست از مدرک گرایی مهم‌تر است. در همین حال حسین آخانی، زیست‌شناس و عضو هیأت علمی دانشکده علوم دانشگاه تهران که یکی از چهره‌های معتبر علمی و باسابقه در حوزه محیط‌زیست است در این باره می‌گوید: صرف داشتن مدرک به تنهایی مهم نیست، علاقه و اعتقاد به حفظ محیط‌ زیست و آگاهی از شرایط موجود محیط‌زیست کشور از هر چیزی مهم‌تر است. نکته دیگر عدم وابستگی حزبی و جناحی است چون تجربه نشان داده محیط‌زیست بیشتر از همان جایی ضربه خورده که رؤسای آن عمدتاً گرایش‌های سیاسی و حزبی داشتند و به خاطر منافع خودشان به راحتی حاضر به مصالحه شدند. رئیس سازمان باید به مشارکت اجتماعی اعتقاد داشته باشد و بتواند از متخصصان و جامعه مدنی مشورت بگیرد و با مبانی سیاست‌گذاری عمومی در این حوزه آشنا باشد. حالا دلیلی ندارد که حتماً مدرکش محیط‌زیستی باشد آن هم در این دوره که بسیاری از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در ایران به دلیل کیفیت پایین آموزشی و مدارک غیر معتبر آن از پختگی لازم برخوردار نیستند. او افزود: برای همین من فکر می‌کنم یک اکولوژیست یا یک جامعه‌شناس که بتواند ارتباط بین همه عناصر محیط را درک کند و درک درستی از جامعه و مسائل آن داشته باشد و شرایط بالا را هم داشته باشد مناسب‌تر باشد.

او افزود: امروز عمده مشکل محیط‌زیست ما در نتیجه نابودی تنوع زیستی و زیستگاه‌ها و مخاطرات ناشی از تخریب آن‌ها حادث شده و عمده این مشکلات هم در نتیجه اقدامات دولتی‌ها در گذشته بوده که البته گاهی هنوز هم تداوم دارد. به هر حال کشور ما در گذشته سختی‌های زیادی را از سر گذرانده و بروز جنگ و اقتصاد دولتی و وابسته به نفت و تلاش برای کسب رضایت مردم به هر قیمتی منجر شده تا فشار زیادی به منابع و محیط‌زیست وارد شود.

آخانی افزود: اخیراً آقای روحانی در سخنرانی شان اظهار داشتند که اقتصاد ما «خصولتی» است یعنی ترکیبی بین خصوصی و دولتی، یعنی شرکت‌هایی که اسماً خصوصی هستند و مدیرانشان دولتی‌اند و به اعتقاد من همین‌ها بیشترین آسیب را به طبیعت ایران زدند. نمونه‌اش سد گتوند است که امروز هیچ کس خود را در برابر این فاجعه مسئول نمی‌داند بنابراین رئیس سازمان محیط‌زیست باید بتواند فارغ از گرایش‌ها سیاسی و حزبی در برابر این جریانات ایستادگی کند و با آشنایی که از وضعیت گذشته و حال دارد بتواند در ساختار و تشکیلات محیط‌ زیست یک تحول اساسی و مبتنی بر مطالعه و نظرات کارشناسی ایجاد کند در غیر این صورت اوضاع محیط‌زیست ایران از این هم بدتر خواهد شد.

ضرورت نگاه جامع، سیستمی و علمی

عبدالحسین وهاب‌زاده، بوم‌شناس و عضو سابق هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد نیز در این باره می‌گوید: ضرورتی ندارد که حتماً رئیس سازمان متخصص محیط‌زیست باشد، بگذریم از اینکه این سازمان از آغاز تأسیس هرگز ریاستش چنین تخصصی نداشته است. آنچه مهم است عاشق محیط زیست بودن است، داشتن یک نگاه بوم‌شناختی لازم است که یک‌چیز را در ارتباط با همه‌چیز بداند و محیط‌زیست را نه یک مقوله صرفاً فنی و تخصصی بلکه یک موضوع اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، تاریخی بداند که در آن نظام معیشت و اقتصاد کشور نقشی پررنگ بازی می‌کند. کسانی را نیاوریم به صرف اینکه سال‌ها در مناصب اجرایی در این کشور آزمون و خطا کرده‌اند و مثلاً با تجربه‌اند که بودن طولانی در مناصب اجرایی در این کشور عمدتاً نه موجب پختگی بلکه اکثراً پوسیدگی بوده است.

دکتر مرتضی شریفی، مدرس دانشگاه و عضو شورای عالی جنگل و مرتع نیز می‌گوید: این یک حقیقت است که رفع مشکلات محیط زیست کشور صرفاً منوط به یک فرد نیست و مجموعه‌ای از عوامل در حل این مشکلات تأثیرگذار هستند اما با این همه من معتقدم رئیس سازمان محیط زیست قبل از هر چیز باید فن مدیریت را خوب بداند و اینکه بتواند نقش یک هماهنگ‌کننده را بین کارشناسان و تصمیم گیران ایفا کند نه اینکه به جای کارشناسان تصمیم‌گیری کند و نظرات خودش را هم به آن‌ها اعمال کند.

او می‌افزاید: چنین مدیری حتی لازم نیست که حتماً مدرک مرتبط با محیط زیست داشته باشد چون محیط زیست اساساً یک علم بین‌رشته‌ای است اما باید این رئیس با مسائل و مشکلات محیط زیست به خوبی آشنایی داشته باشد و آگاهی‌اش از مسائل بالا باشد که این امر لزوماً با مدرک دانشگاهی تأمین نمی‌شود بلکه با دغدغه و علاقه اوست که ارتباط مستقیم دارد. به طور مثال رئیس آینده سازمان محیط زیست باید مواضع شفافی در حوزه مدیریت مناطق حفاظت شده و تنوع زیستی داشته باشد، از آسیب‌های محصولات تراریخته در ایران و دنیا و خطراتش برای تنوع زیستی آگاه باشد. شریفی خاطرنشان کرد: متأسفانه یکی از آسیب‌های وارده به محیط زیست ما به دلیل سیاسی بودن و ملاحظه کاری رؤسای این سازمان در نیم قرن گذشته بوده، صرف‌نظر از اینکه رئیس سازمان چه گرایش‌ها سیاسی دارد باید بعد از آمدن به سازمان تمامی ملاحظات جناحی و سیاسی‌اش را کنار بگذارد و کاملاً مستقل عمل کرده و تنها جانبداری‌اش از منافع محیط زیست در سطح ملی باشد.